عراق بر سر دوراهی تهران و واشنگتن؛ توقف پروازها چه پیامی دارد؟
توقف پروازهای شرکتهای ایرانی در فرودگاههای عراق، اگرچه در ظاهر تصمیمی در حوزه هوانوردی و در واکنش به فشارهای تحریمی آمریکا است، اما دامنه پیامدهای آن بسیار فراتر از صنعت حملونقل هوایی خواهد بود؛ تصمیمی که میتواند روابط بغداد با تهران، استقلال تصمیمگیری عراق، مناسبات این کشور با همسایگان و حتی چشمانداز نقش منطقهای آن را تحت تأثیر قرار دهد.
صفحه اقتصاد - توقف پروازهای ایران به فرودگاههای عراق در شرایطی رخ داده که فشارهای آمریکا بر صنعت هوانوردی ایران افزایش یافته است. از بغداد و نجف تا اربیل و سلیمانیه، دامنه این محدودیتها گسترش یافته و در مقابل، دولت عراق در حال رایزنی با واشنگتن برای دریافت معافیتهایی با هدف ازسرگیری بخشی از پروازها، بهویژه برای بیماران، دانشجویان و زائران است.
همین وضعیت، یک پرسش اساسی را پیش روی بغداد قرار میدهد: آیا عراق میتواند میان ملاحظات ناشی از فشارهای خارجی و منافع مستقل ملی خود تعادل برقرار کند؟
موضوع صرفاً بر سر چند پرواز نیست. روابط هوایی ایران و عراق بخشی از شبکه گستردهتری از مناسبات اقتصادی، مذهبی، فرهنگی و انسانی میان دو کشور است. توقف این ارتباطات، بهویژه در شرایطی که بخش قابل توجهی از سفرها میان دو کشور با اهداف زیارتی، درمانی و آموزشی انجام میشود، میتواند هزینههایی فراتر از محاسبات کوتاهمدت داشته باشد.
منشور ملل متحد؛ فاصله شعار تا عمل
یکی از محورهای مهم در مواضع اخیر مقامات عراقی در مجامع بینالمللی، تأکید بر حاکمیت ملی، صلح، امنیت و پایبندی به اصول منشور ملل متحد است. اکنون تصمیم بغداد درباره پروازهای ایران میتواند از همین منظر نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
مسئله اصلی این نیست که عراق در برابر فشارهای خارجی چه تصمیمی میگیرد؛ بلکه پرسش این است که این تصمیم تا چه اندازه با منافع مستقل عراق و اصولی که این کشور در عرصه بینالمللی بر آنها تأکید میکند، سازگار است.
اگر بغداد ناچار باشد برای حفظ ارتباط هوایی خود با ایران از واشنگتن مجوز یا معافیت دریافت کند، این وضعیت میتواند بحث درباره میزان استقلال تصمیمگیری عراق را دوباره به مرکز توجه بازگرداند.
در واقع، آزمون اصلی برای بغداد، ایجاد توازن میان روابط خارجی و حفظ اختیار ملی در تصمیمگیری است؛ زیرا هرچه وابستگی تصمیمات راهبردی عراق به فشارهای بیرونی افزایش یابد، ادعای ایفای نقش مستقل در معادلات منطقهای دشوارتر خواهد شد.
مبارزه با تروریسم؛ حافظهای که نمیتوان نادیده گرفت
عراق طی سالهای گذشته هزینه سنگینی برای مقابله با تروریسم پرداخته و در این مسیر، مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. نیروهای امنیتی و نظامی عراق، نیروهای مردمی و حمایتهای منطقهای، در مقاطع مختلف در این مبارزه نقش داشتهاند.
از این منظر، روابط عراق با ایران تنها یک مناسبات اقتصادی یا سیاسی معمولی نیست و سابقه همکاری دو کشور در دوره مبارزه با داعش نیز بخشی از حافظه امنیتی منطقه محسوب میشود.
به همین دلیل، هرگونه تصمیم بغداد که از نگاه بخشی از جریانهای سیاسی عراق به معنای همراهی با سیاست فشار علیه تهران تلقی شود، میتواند واکنشهای سیاسی و اجتماعی در داخل عراق را به دنبال داشته باشد.
مسئله مهم برای دولت عراق این است که سیاست خارجی خود را به گونهای تنظیم کند که همکاری با یک قدرت خارجی به قیمت تضعیف روابط با همسایگان یا ایجاد شکاف در داخل کشور تمام نشود.
وحدت ملی و توسعه؛ میان فشار خارجی و منافع داخلی
عراق برای تثبیت جایگاه خود در منطقه، بیش از هر چیز به ثبات داخلی، توسعه اقتصادی و گسترش روابط متوازن با همسایگان نیاز دارد. این کشور در سالهای اخیر تلاش کرده است از یک میدان منازعه میان قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای، به بازیگری فعال و حتی میانجی در معادلات خاورمیانه تبدیل شود.
چنین نقشی، بدون حفظ توازن در روابط خارجی دشوار خواهد بود.
همراهی بغداد با فشارهای آمریکا علیه ایران، حتی اگر از منظر دولت عراق ناشی از ملاحظات اقتصادی یا امنیتی باشد، میتواند این پرسش را ایجاد کند که آیا سیاست خارجی عراق در حال حرکت به سمت وابستگی بیشتر به تصمیمات واشنگتن است یا همچنان بر اصل موازنه میان قدرتها و همسایگان استوار خواهد ماند.
این مسئله برای جامعه سیاسی عراق نیز اهمیت دارد؛ زیرا عراق هنوز با مسئله حساس حاکمیت ملی و میزان نفوذ قدرتهای خارجی در تصمیمات داخلی خود مواجه است.
ژئوپلیتیک عراق؛ توسعه از مسیر همسایگان
چشمانداز عراق برای تبدیلشدن به یک کریدور مهم انرژی، تجارت و ترانزیت، مستقیماً با موقعیت جغرافیایی این کشور گره خورده است. عراق در میان ایران، ترکیه، سوریه، اردن و خلیج فارس قرار گرفته و همین موقعیت، به آن ظرفیت تبدیلشدن به یکی از مسیرهای مهم ارتباطی منطقه را میدهد.
اما همین جغرافیا یک واقعیت دیگر را نیز به بغداد یادآوری میکند: عراق نمیتواند ژئوپلیتیک خود را بدون در نظر گرفتن همسایگانش تعریف کند.
روابط اقتصادی با ایران، مسیرهای انرژی، تجارت مرزی، مناسبات مذهبی و گردشگری و دسترسی به مسیرهای دریایی منطقه، مجموعهای از پیوندهای بههمپیوسته را ایجاد کردهاند که حذف یا تضعیف هرکدام میتواند بر محاسبات توسعهای عراق اثر بگذارد.
از همین منظر، توقف پروازهای ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک تصمیم هوانوردی دید. این اقدام بخشی از زنجیرهای از تصمیمات است که میتواند بر ارتباطات اقتصادی و انسانی دو کشور نیز اثر بگذارد.
عراق؛ میان استقلال و فشار قدرتهای بزرگ
اکنون بغداد در برابر یک انتخاب راهبردی قرار دارد: حفظ روابط متوازن با قدرتهای خارجی و همسایگان، یا حرکت به سمت سیاستی که ممکن است بیش از گذشته تحت تأثیر فشارهای واشنگتن قرار گیرد.
رایزنی بغداد با آمریکا برای دریافت معافیت از محدودیتهای مربوط به پروازهای ایران، خود نشان میدهد که تصمیم درباره تداوم این ارتباطات در خلأ اتخاذ نمیشود و فشارهای خارجی بر محاسبات عراق اثر گذاشته است.
در چنین شرایطی، منافع عراق ایجاب میکند که پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت هر تصمیم را همزمان بسنجد. توقف پروازها ممکن است در کوتاهمدت از فشار تحریمی آمریکا بر بغداد بکاهد، اما در مقابل، میتواند هزینههایی در حوزه گردشگری، درمان، آموزش، تجارت و روابط اجتماعی دو کشور ایجاد کند.
از سوی دیگر، هرچه عراق بتواند روابط خود را با همسایگان بر پایه منافع متقابل و بدون قرارگرفتن در صفبندیهای پرهزینه منطقهای تنظیم کند، امکان ایفای نقش مستقلتر برای این کشور افزایش خواهد یافت.
آزمون بغداد
توقف پروازهای ایران در نهایت آزمونی برای سیاست خارجی عراق است؛ آزمونی که پاسخ آن فقط در فرودگاههای بغداد و نجف تعیین نمیشود.
مسئله اصلی این است که آیا بغداد میتواند در شرایط افزایش فشارهای آمریکا علیه ایران، همزمان حاکمیت ملی، منافع اقتصادی، روابط همسایگی و نقش منطقهای خود را حفظ کند یا نه.
عراق برای تبدیلشدن به یک بازیگر مؤثر منطقهای، بیش از هر چیز به استقلال در تصمیمگیری و روابط متوازن نیاز دارد. قرارگرفتن در هرگونه صفبندی جدید منطقهای، میتواند این نقش را محدود کند.
از این رو، توقف پروازهای ایران را باید نه فقط یک تصمیم هوانوردی، بلکه نشانهای از یک آزمون بزرگتر برای بغداد دانست: آزمون اینکه عراق در نظم جدید منطقه، یک بازیگر مستقل خواهد بود یا کشوری که تصمیمات راهبردی آن بیش از پیش تحت تأثیر رقابت قدرتهای خارجی قرار میگیرد.
