آمریکا در آسمان عراق؛ پروازهای ایران چگونه به مسئله استقلال بغداد تبدیل شد؟
تعلیق پروازهای ایران به عراق، بهویژه در مسیرهای مرتبط با نجف، تنها یک تصمیم در حوزه حملونقل هوایی نیست؛ این اقدام در شرایطی رخ داده که فشارهای سیاسی و امنیتی آمریکا بر تهران افزایش یافته و از همین رو، واکنش جامعه، جریانهای سیاسی و شخصیتهای مذهبی عراق به آن، ابعاد گستردهتری پیدا کرده است. اعتراضها به این تصمیم نشان داد مناسبات ایران و عراق صرفاً در سطح روابط دولتها تعریف نمیشود و پیوندهای اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و تاریخی دو کشور همچنان نقش تعیینکنندهای در تحولات منطقه دارد.
صفحه اقتصاد - از نگاه منتقدان سیاستهای واشنگتن، تلاش برای محدود کردن ارتباطات هوایی ایران با کشورهای منطقه میتواند بخشی از راهبرد فشار و انزوای تهران تلقی شود؛ با این حال، واکنشهای شکلگرفته در عراق نشان میدهد اجرای چنین سیاستی با موانعی فراتر از محاسبات امنیتی و دیپلماتیک مواجه است. نفوذ اجتماعی مناسبات ایران و عراق، اهمیت زیارت و مناسک مذهبی، منافع اقتصادی مرتبط با رفتوآمد دو کشور و حساسیت جریانهای سیاسی عراق نسبت به استقلال تصمیمگیری بغداد، مجموعه عواملی هستند که نمیتوان آنها را صرفاً با ابزارهای فشار خارجی نادیده گرفت.
دیپلماسی عمومی آمریکا و جامعه عراق
یکی از مهمترین ابعاد ماجرای تعلیق پروازها، واکنش بخشهایی از جامعه و جریانهای مذهبی و سیاسی عراق است. روابط ایران و عراق طی دهههای گذشته تنها در چارچوب روابط رسمی دولتها شکل نگرفته، بلکه مناسبات خانوادگی، تجاری، مذهبی و فرهنگی گستردهای میان دو جامعه ایجاد شده است.
نجف در این میان جایگاهی ویژه دارد. میلیونها زائر ایرانی در طول سال به شهرهای مذهبی عراق سفر میکنند و این رفتوآمد، علاوه بر ابعاد مذهبی، شبکهای گسترده از ارتباطات اجتماعی و اقتصادی ایجاد کرده است. بنابراین هر تصمیمی که این ارتباط را محدود کند، میتواند فراتر از حوزه هوانوردی، به موضوعی اجتماعی و سیاسی تبدیل شود.
واکنشهای شکلگرفته در عراق از این منظر اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد سیاست خارجی کشورها زمانی که با شبکههای عمیق اجتماعی و هویتی مواجه میشود، الزاماً نمیتواند صرفاً بر اساس ملاحظات امنیتی یا فشارهای بیرونی پیش برود.
توقف پروازها و مسئله استقلال بغداد
تصمیم عراق درباره پروازهای ایران، همزمان بحث قدیمیتری را نیز دوباره مطرح کرده است: میزان استقلال بغداد در تصمیمگیریهای امنیتی و سیاست خارجی.
عراق طی سالهای گذشته تلاش کرده میان روابط خود با ایران، آمریکا و دیگر بازیگران منطقهای توازن برقرار کند. این کشور از یک سو با آمریکا روابط امنیتی و اقتصادی دارد و از سوی دیگر، روابط تاریخی و گستردهای با ایران و سایر کشورهای منطقه برقرار کرده است. در چنین شرایطی، تصمیمهایی که مستقیماً بر روابط ایران و عراق اثر میگذارد، میتواند به آزمونی برای سیاست موازنه بغداد تبدیل شود.
طرح موضوع در فضای سیاسی عراق و مخالفت برخی جریانها با محدودیتهای اعمالشده علیه پروازهای ایران نیز نشان میدهد مسئله فقط به یک تصمیم اجرایی محدود نیست؛ بلکه با بحث گستردهتر درباره حاکمیت ملی، استقلال تصمیمگیری و جایگاه عراق در معادلات منطقهای گره خورده است.
خاورمیانهای با بازیگران متعدد
تحولات اخیر غرب آسیا نشان میدهد نظم منطقهای بیش از گذشته تحت تأثیر مجموعهای از بازیگران دولتی و غیردولتی قرار دارد و تصمیمهای قدرتهای فرامنطقهای لزوماً بدون واکنش بازیگران محلی اجرا نمیشود.
ایران، عراق، کشورهای عربی منطقه، چین، روسیه و دیگر بازیگران هر یک منافع و محاسبات متفاوتی دارند و همین مسئله، امکان شکلگیری یک نظم کاملاً یکجانبه را دشوارتر میکند. مناسبات اقتصادی، انرژی، امنیت دریایی، زیارت و تجارت منطقهای نیز شبکهای از وابستگیهای متقابل ایجاد کرده است که در محاسبات سیاسی قابل چشمپوشی نیست.
در چنین شرایطی، هرگونه سیاست فشار علیه ایران، علاوه بر پیامدهای مستقیم دوجانبه، میتواند بر روابط اقتصادی و امنیتی کشورهای منطقه نیز اثر بگذارد.
محاصره ایران؛ میان فشار خارجی و واقعیتهای منطقه
توقف یا محدودسازی پروازها، تحریمهای اقتصادی، فشارهای سیاسی و تهدیدهای نظامی، هر یک بخشی از ابزارهای فشار علیه ایران محسوب میشوند؛ اما اثرگذاری آنها به مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی وابسته است.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، نقش آن در بازار انرژی، دسترسی به آبراههای مهم و ارتباطات گسترده منطقهای، در ساختار ژئوپلیتیکی غرب آسیا جایگاهی دارد که هرگونه تلاش برای انزوای کامل آن را با پیچیدگی مواجه میکند. اهمیت تنگه هرمز و حساسیت بازار جهانی انرژی نمونهای روشن از همین وابستگی متقابل است؛ بهگونهای که تحولات مربوط به ایران میتواند آثار خود را فراتر از مرزهای این کشور نشان دهد.
از این منظر، ماجرای پروازهای ایران و عراق را نمیتوان صرفاً یک اختلاف هوانوردی دانست. این پرونده در سطحی گستردهتر، به پرسشهایی درباره استقلال تصمیمگیری عراق، عمق روابط اجتماعی دو کشور، میزان اثرگذاری فشارهای خارجی و آینده نظم امنیتی غرب آسیا گره خورده است؛ نظمی که در آن، نقش بازیگران منطقهای و سازوکارهای درونمنطقهای بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
