اروپا در تنگنای انرژی و جنگ؛ بازگشت دیپلماسی به رابطه برلین و مسکو

صفحه اقتصاد - دیدار وزیران خارجه آلمان و روسیه پس از سال‌ها قطع ارتباط در سطح عالی، در شرایطی انجام شد که اروپا هم‌زمان با ادامه جنگ اوکراین، با فشارهای اقتصادی، بحران انرژی و تغییرات ژئوپلیتیکی گسترده مواجه است. اگرچه این دیدار به‌خودی‌خود به معنای تغییر سیاست برلین یا آغاز روند حل‌وفصل بحران اوکراین نیست، اما احیای یک کانال مستقیم میان برلین و مسکو می‌تواند نشانه‌ای از افزایش اهمیت دیپلماسی در محاسبات اروپایی باشد.

یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، اعلام کرده است که این دیدار به درخواست طرف آلمانی انجام شده است. اهمیت این تحول زمانی بیشتر می‌شود که برلین در سال‌های گذشته یکی از حامیان اصلی سیاست‌های اروپا در قبال اوکراین و تحریم‌های روسیه بوده است. بنابراین، باز شدن مجدد کانال گفت‌وگو را می‌توان در چارچوب مجموعه‌ای از فشارهای داخلی و خارجی بر دولت آلمان بررسی کرد؛ از وضعیت اقتصاد و تحولات سیاسی داخلی گرفته تا نگرانی‌های فزاینده درباره امنیت انرژی و آینده نقش اروپا در معادلات امنیتی قاره.

اقتصاد و سیاست داخلی؛ فشار مضاعف بر دولت برلین

اقتصاد آلمان طی سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌ها از جمله ضعف رشد، فشار بر صنایع انرژی‌بر و افزایش هزینه‌های انرژی مواجه بوده است. در چنین شرایطی، مسئله روابط با روسیه تنها یک موضوع سیاست خارجی نیست و می‌تواند به بخشی از مناقشات سیاسی داخلی آلمان نیز تبدیل شود.

احزاب مختلف آلمان نیز رویکردهای متفاوتی نسبت به آینده روابط با مسکو دارند. آلیس وایدل، رئیس مشترک حزب آلترناتیو برای آلمان، از ضرورت برقراری گفت‌وگو با روسیه و بررسی مسائل مرتبط با انرژی سخن گفته است. طرح این مواضع نشان می‌دهد که مسئله روسیه و هزینه‌های اقتصادی سیاست‌های کنونی، به یکی از موضوعات قابل مناقشه در فضای سیاسی آلمان تبدیل شده است.

از این منظر، تصمیم برلین برای باز کردن یک کانال ارتباطی با مسکو را می‌توان تلاشی برای حفظ امکان مانور دیپلماتیک دانست؛ به‌ویژه در شرایطی که اروپا نمی‌خواهد تمام ابتکار عمل در قبال جنگ اوکراین در اختیار واشنگتن قرار گیرد.

انرژی؛ حلقه اتصال بحران اوکراین و اقتصاد اروپا

انرژی همچنان یکی از مهم‌ترین نقاط آسیب‌پذیری اروپا در تحولات پس از جنگ اوکراین است. کاهش دسترسی اروپا به منابع انرژی روسیه، وابستگی این قاره را به مسیرها و تأمین‌کنندگان جایگزین افزایش داده و هزینه‌های انرژی را به یکی از مسائل مهم اقتصادی و سیاسی تبدیل کرده است.

در همین حال، افزایش واردات فرآورده‌های نفتی از آمریکا و دیگر تأمین‌کنندگان، اگرچه بخشی از نیاز اروپا را جبران کرده، اما وابستگی‌های جدیدی ایجاد کرده است. هم‌زمان، تحولات امنیتی در غرب آسیا و افزایش ریسک در مسیرهای انتقال انرژی، چشم‌انداز بازار انرژی اروپا را پیچیده‌تر کرده است.

در چنین شرایطی، هرگونه افزایش تنش در مسیرهای مهم انرژی می‌تواند مستقیماً بر هزینه تولید، حمل‌ونقل و تورم اروپا اثر بگذارد. به همین دلیل، مسئله امنیت انرژی بیش از گذشته به بخشی از محاسبات سیاست خارجی کشورهای اروپایی تبدیل شده است.

اروپا و مسئله استقلال راهبردی

دیدار واده‌فول و لاوروف را همچنین باید در چارچوب بحث قدیمی‌تر «استقلال راهبردی اروپا» بررسی کرد. جنگ اوکراین نشان داد که سیاست امنیتی اروپا همچنان به‌شدت با تصمیمات و ظرفیت‌های آمریکا گره خورده است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر بحث درباره ضرورت ایجاد ظرفیت مستقل اروپایی در حوزه دفاع، انرژی و دیپلماسی را تقویت کرده است.

اظهارات واده‌فول درباره اینکه تعامل اروپا با روسیه نباید به‌طور کامل به آمریکا واگذار شود، اهمیت همین مسئله را نشان می‌دهد. برلین از یک سو به حمایت از اوکراین و همکاری امنیتی با واشنگتن ادامه می‌دهد و از سوی دیگر، می‌کوشد کانال ارتباطی خود با مسکو را نیز حفظ کند.

این رویکرد لزوماً به معنای فاصله گرفتن آلمان از آمریکا یا تغییر فوری سیاست اروپا در قبال روسیه نیست؛ بلکه می‌تواند تلاشی برای افزایش دامنه انتخاب‌های دیپلماتیک اروپا در شرایطی باشد که معادلات قدرت جهانی در حال تغییر است.

مسکو و آزمون اعتماد به اروپا

در طرف مقابل، روسیه نیز با احتیاط به این تحول نگاه می‌کند. تجربه مذاکرات مینسک و تحولات پس از آن، همراه با اظهارات بعدی برخی مقام‌های اروپایی درباره آن توافق، موجب شده اعتماد مسکو به تعهدات سیاسی غرب با تردیدهای جدی همراه باشد.

از نگاه کرملین، بازگشت گفت‌وگو با کشورهای اروپایی الزاما به معنای تغییر بنیادین سیاست آنها نیست. بنابراین، اهمیت این تماس‌ها برای روسیه بیش از آنکه در سطح نمادین آن باشد، به نتایج عملی و میزان تغییر رفتار اروپا بستگی خواهد داشت.

در نتیجه، دیدار وزیران خارجه آلمان و روسیه را می‌توان نه پایان یک دوره تنش، بلکه آغاز آزمونی تازه برای سنجش امکان گفت‌وگو میان دو طرف دانست؛ آزمونی که نتیجه آن به مجموعه‌ای از عوامل از جمله آینده جنگ اوکراین، سیاست انرژی اروپا، رابطه واشنگتن و مسکو و میزان تمایل کشورهای اروپایی برای ایفای نقش مستقل‌تر در تحولات امنیتی قاره وابسته خواهد بود.