حسین ایمانی جاجرمی در گفتگو با "صفحه اقتصاد" مطرح کرد:
آلودگی هوا؛ مالیات پنهانی که مردم هر روز میپردازند
آلودگی هوا در تهران دیگر فقط به معنای چند روز هوای ناسالم و تعطیلی مدارس و ادارات نیست؛ این بحران بهتدریج بر کیفیت زندگی، روابط اجتماعی و حتی وضعیت اقتصادی خانوارها تأثیر گذاشته است. در شرایطی که همه شهروندان به یک اندازه در معرض آلودگی قرار ندارند و امکان محافظت از خود را هم ندارند، این پرسش مطرح میشود که آیا آلودگی هوا به مسئلهای طبقاتی تبدیل شده است؟ از سوی دیگر، تعطیلیهای مکرر، کاهش فعالیت کسبوکارها و اختلال در رفتوآمدهای روزانه، هزینههایی را به جامعه تحمیل میکند که سهم گروههای کمدرآمد از آن بیشتر است.
صفحه اقتصاد - دکتر حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس، در گفتوگو با «صفحه اقتصاد» معتقد است که آلودگی هوا بهتدریج امکان زندگی شهری باکیفیت و پایدار را محدود کرده و پیامدهای آن فراتر از سلامت جسمی شهروندان است. او با تأکید بر ابعاد طبقاتی این بحران، آلودگی هوا را نوعی «مالیات پنهان» میداند که مردم علاوه بر هزینههای رسمی زندگی، با پرداخت هزینههای درمان، از دست دادن زمان و کاهش آسایش خود آن را میپردازند.
آلودگی هوا چگونه روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد؟
ایمانی جاجرمی با اشاره به اینکه آلودگی هوا صرفاً به معنای تنفس هوای ناسالم نیست، گفت: «این وضعیت بهتدریج امکان زندگی شهری باکیفیت و پایدار را محدود میکند. وقتی مردم نمیتوانند با آسودگی در فضای عمومی حضور پیدا کنند، پیادهروی کنند، کودکانشان را به پارک ببرند یا فعالیتهای روزمره خود را انجام دهند، کیفیت زندگی و تعاملات اجتماعی کاهش پیدا میکند.»
این جامعهشناس افزود: در چنین شرایطی شهر از فضایی زنده برای معاشرت و تعامل جمعی به محیطی تبدیل میشود که مردم بیشتر تلاش میکنند هرچه سریعتر از آن عبور کنند یا از آن فاصله بگیرند. این وضعیت بهویژه به فضاهای عمومی و روابط اجتماعی محلهای آسیب میزند.
آلودگی هوا؛ بحرانی با ابعاد طبقاتی
این جامعهشناس با تأکید بر اینکه آلودگی هوا ابعاد طبقاتی دارد، گفت: نابرابری اجتماعی در میزان مواجهه با آلودگی و امکان محافظت در برابر آن نقش مهمی ایفا میکند.
او در این باره اضافه کرد: «همه شهروندان به یک اندازه در معرض آلودگی نیستند و مهمتر اینکه همه به یک اندازه امکان محافظت از خود را ندارند. خانوارهای برخوردارتر معمولاً امکان انتخاب محل سکونت مناسبتر، استفاده از تجهیزات تصفیه هوا، دورکاری یا حتی خروج موقت از شهر را دارند؛ اما خانوارهای کمدرآمد چنین انتخابهایی در دسترسشان نیست.»
ایمانی جاجرمی افزود: گروههایی مانند کارگران ساختمانی، دستفروشان، پیکها و رانندگان نیز به دلیل ماهیت شغلی خود ناچارند ساعات زیادی را در فضای آلوده سپری کنند. بنابراین آلودگی هوا فقط یک خطر زیستمحیطی نیست، بلکه با عدالت اجتماعی و توزیع نابرابر خطرات شهری ارتباط مستقیم دارد.
او برای توضیح این نابرابری به نقشههای آلودگی هوای تهران اشاره کرد و گفت: «کافی است نگاهی به نقشههای آلودگی هوای مرکز سنجش کیفیت هوای تهران بیندازید. منطقه ثروتمندنشین لواسانات رنگی سبز دارد، مناطق طبقه بالا و طبقه متوسطنشین تهران رنگشان زرد است و مرکز تاریخی تهران که محل انبارها، مهاجران و کارگران است، رنگ آلودگیاش بنفش یا خطرناک است.»
هزینه تعطیلیها بیشتر بر دوش چه کسانی است؟
ایمانی جاجرمی افزود: تعطیلیهای ناشی از آلودگی هوا تنها به معنای توقف موقت فعالیتهای جامعه نیست و هزینههای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی به همراه دارد.
او در این باره توضیح داد: «اختلال در آموزش کودکان، دشواری مراقبت از فرزندان برای والدین شاغل، کاهش درآمد کسبوکارهای کوچک و مشاغل روزمزد و اختلال در فعالیتهای روزانه شهر، از جمله هزینههایی است که جامعه بابت تعطیلیهای اجباری ناشی از آلودگی هوا پرداخت میکند.»
او اضافه کرد: این هزینهها بهطور برابر میان شهروندان توزیع نمیشود. خانوادههایی که امکان دورکاری یا استفاده از خدمات مراقبتی دارند، کمتر آسیب میبینند اما کارگران روزمزد، مشاغل غیررسمی، فروشندگان خرد و خانوادههای فاقد امکانات حمایتی، فشار بیشتری را تحمل میکنند. در نتیجه، تعطیلی عمومی حتی اگر با هدف حفاظت از سلامت همه شهروندان انجام شود، میتواند پیامدهای نابرابری داشته باشد.
این جامعهشناس با انتقاد از تداوم سیاست تعطیلی بهعنوان راهکار مقابله با آلودگی هوا گفت: «تعطیلی راهکاری بود برای دو یا سه سال اول تشدید آلودگی هوا پس از آن باید دولت مسئله را حل میکرد نه اینکه دست روی دست بگذارد و هر سال با شروع آلودگی، راهکار تعطیلی یا خاموش کردن موتور جامعه را در پیش بگیرد و به هزینههای آن بیتوجه باشد. به عبارت دیگر، جامعه در حال پرداخت هزینههای ندانمکاری ادارهکنندگان خود است.»
چرا مردم همچنان به خودروی شخصی وابستهاند؟
ایمانی جاجرمی بخش مهمی از آلودگی هوای تهران را به ساختار حملونقل و وابستگی شهروندان به خودرو و در سالهای اخیر موتورسیکلت شخصی مرتبط میداند. با این حال، او معتقد است: نمیتوان انتخاب خودروی شخصی را صرفاً به رفتار فردی مردم تقلیل داد.
او توضیح داد: «وقتی حملونقل عمومی ناکافی، فرسوده، نامطمئن و زمانبر است، استفاده از خودرو و موتور شخصی برای بسیاری از مردم به یک ضرورت تبدیل میشود. بنابراین تغییر رفتار شهروندان مستلزم تغییر در ساختار مدیریت و اقتصاد شهری است.»
این جامعهشناس در ادامه افزود: حملونقل عمومی باید باکیفیت، قابل اعتماد، ایمن و مقرونبهصرفه باشد و شبکه مترو و اتوبوس توسعه پیدا کند. همچنین باید ارتباط میان حملونقل عمومی و توسعه شهری تقویت شود و سیاستهای تشویق استفاده از خودرو و موتورسیکلت شخصی و الگوی درآمدی شهرداریها مورد بازنگری قرار گیرد.
او تأکید کرد: «نمیتوان از مردم انتظار داشت از خودرو و موتور صرفنظر کنند، اما جایگزین مناسبی در اختیارشان قرار نداد.»
ایمانی جاجرمی در ادامه به هزینههای گسترده سیاستهای تشویق استفاده از خودرو و موتورسیکلت اشاره میکند و میگوید: «این سیاستها هزینههای زیادی برای جامعه دارند؛ از افزایش وابستگی به سوخت یارانهای تا تقویت کارخانههای مونتاژکاری که وابستگی کشور را به خارج بیشتر میکنند و هزینههای ناشی از ناامنی، آلودگی، سروصدا و تخریب محیط زیست. عجیب است که با وجود همه این هزینههای هنگفت، همچنان به آلودگی هوا بهعنوان مسئلهای موقت و چندروزه نزد دستگاهها و سیاستگذاران نگاه میشود.»
او همچنین افزود: توجه کافی به این بحران در سطح سیاستگذاری و میان نمایندگان مجلس وجود ندارد.
مالیات پنهان آلودگی هوا از جیب مردم پرداخت میشود
این جامعهشناس در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان آلودگی هوا را نوعی مالیات پنهان بر زندگی شهروندان دانست، گفت: «به نظرم تعبیر مالیات پنهان برای هزینههای ناشی از آلودگی هوا، تعبیر دقیقی است. شهروندان علاوه بر مالیاتها و هزینههای رسمی زندگی شهری، ناچارند هزینههای ناشی از آلودگی را نیز بپردازند؛ هزینههایی چون درمان و دارو، کاهش بهرهوری، از دست دادن روزهای کاری، محدود شدن فعالیتهای روزمره و حتی خرید تجهیزات محافظتی.»
به گفته ایمانی جاجرمی، این مالیات پنهان فقط جنبه مالی ندارد و مردم بخشی از زمان، سلامت، آسایش و امکان بهرهمندی از زندگی شهری باکیفیت را نیز از دست میدهند.
او در پایان تأکید کرد: «مسئله مهمتر این است که کسانی که کمترین نقش را در ایجاد آلودگی دارند، الزاماً کمترین هزینه را نمیپردازند. از این منظر، آلودگی هوا نشانهای از توزیع ناعادلانه هزینههای توسعه و اداره شهر است؛ هزینهای که باید در سیاستگذاری عمومی دیده شود، نه اینکه بهعنوان مسئلهای شخصی بر دوش شهروندان گذاشته شود.