تثبیت نرخ ارز بدون تقویت پول ملی ممکن نیست

صفحه اقتصاد - در شهریورماه، دلار در بازار آزاد از محدوده ۲۳۰ هزار تومان عبور کرد و نرخ حواله دلار در مرکز مبادله نیز به حدود ۱۶۰ هزار تومان رسید. با این حال، افزایش نرخ ارز لزوماً به معنای رشد فوری و متناسب همه قیمت‌ها نیست؛ سرعت انتقال این شوک برای کالاها و خدمات مختلف متفاوت است.

اولین مسیر؛ هزینه تولید

بخش قابل توجهی از تولید داخلی به واردات مواد اولیه، قطعات و تجهیزات وابسته است. بنابراین افزایش نرخ ارز، هزینه جایگزینی این نهاده‌ها را بالا می‌برد و می‌تواند حتی پیش از پایان موجودی قبلی، بر قیمت محصولات اثر بگذارد.

کدام کالاها زودتر گران می‌شوند؟

کالاهای وارداتی و محصولاتی که وابستگی ارزی بیشتری دارند، معمولاً سریع‌تر واکنش نشان می‌دهند؛ از خودرو و لوازم خانگی گرفته تا تجهیزات الکترونیکی و کالاهای سرمایه‌ای. افزایش هزینه حمل‌ونقل و تولید نیز می‌تواند این اثر را به سایر کالاها و خدمات منتقل کند.

مواد غذایی نیز از این موج در امان نیستند. نهاده‌های دامی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و برخی مواد اولیه، مسیرهای غیرمستقیم انتقال افزایش نرخ ارز به سفره خانوار هستند.

در کنار هزینه‌های واقعی، انتظارات تورمی نیز اهمیت دارد.در شرایطی که اقتصاد ایران پیش از این نیز با تورم بالایی مواجه بوده، افزایش نرخ ارز می‌تواند به جای یک عامل منفرد، فشارهای تورمی موجود را تشدید کند.

مسئله فقط قیمت دلار نیست

برای سنجش اثر واقعی افزایش ارز بر زندگی مردم، تنها نگاه کردن به نرخ دلار کافی نیست.چراکه مسیر اثرگذاری دلار از بازار ارز به هزینه واردات و تولید، سپس قیمت عمده‌فروشی و در نهایت قیمت مصرف‌کننده می‌رسد؛ مسیری که انتظارات تورمی می‌تواند آن را کوتاه‌تر و سریع‌تر کند.

سهراب دل‌انگیزان: تثبیت نرخ ارز بدون تقویت پول ملی ممکن نیست

سهراب دل‌انگیزان، اقتصاددان و عضو هیئت علمی گروه اقتصاد دانشگاه رازی، در واکنش به برنامه مطرح‌شده برای تثبیت نرخ ارز در یک دوره پنج‌ساله که امروز از سوی فلسفی، نماینده تهران در مجلس، مطرح شد، تأکید کرد که دستیابی به ثبات پایدار ارزی نیازمند تغییرات ساختاری در اقتصاد کشور است.

تثبیت دلار با مداخله بازار ممکن نیست

دل‌انگیزان با اشاره به دو مسیر پیش روی سیاست‌گذار برای تثبیت نرخ ارز گفت: اگر قرار باشد نرخ ارز واقعاً تثبیت شود و دلار افزایش پیدا نکند، دو مسیر وجود دارد؛ یک مسیر این است که مانند برخی کشورهای عربی، پول ملی به یک ارز خارجی متصل شود که اجرای چنین مدلی برای ایران با محدودیت‌های جدی مواجه است.

به گفته این اقتصاددان، مسیر دیگر آن است که ارزش پول ملی به اندازه‌ای تقویت شود که نوسانات نرخ ارز اثر تعیین‌کننده‌ای بر اقتصاد نداشته باشد.

او تأکید کرد: تحقق این مسیر بدون اصلاحات اساسی در ساختار اقتصاد امکان‌پذیر نیست و رشد نقدینگی باید با رشد واقعی تولید متناسب شود. در همین چارچوب، سیاست‌های پولی و مالی نیز باید به سمت تقویت ارزش پول ملی و ایجاد ثبات اقتصادی حرکت کنند.

بودجه و تعهدات دولت؛ حلقه مهم ثبات ارزی

این عضو هیئت علمی دانشگاه رازی، نقش دولت را در ایجاد ثبات اقتصادی تعیین‌کننده دانست و گفت: برای رسیدن به ثبات ارزی، باید ترازنامه‌ها و تعهدات مالی متناسب با ظرفیت واقعی اقتصاد تنظیم شود و نقش دولت نیز در این فرآیند مورد بازنگری قرار گیرد.

به گفته دل‌انگیزان، بخش قابل توجهی از قراردادها و تعهدات بزرگ اقتصادی توسط دولت یا مجموعه‌های وابسته به آن شکل می‌گیرد و همین موضوع، اهمیت سیاست‌گذاری مالی و بودجه‌ای را در ثبات نرخ ارز افزایش می‌دهد.

چرا با کاهش دلار، قیمت‌ها پایین نمی‌آیند؟

یکی از پرسش‌های مهم در اقتصاد ایران، رفتار نامتقارن قیمت‌ها در برابر نوسانات نرخ ارز است؛ به این معنا که با افزایش نرخ دلار، قیمت بسیاری از کالاها و خدمات در مدت کوتاهی افزایش می‌یابد، اما با کاهش نرخ ارز، قیمت‌ها معمولاً به همان میزان عقب‌نشینی نمی‌کنند.

دل‌انگیزان ادامه داد: وقتی دلار افزایش پیدا می‌کند، قراردادها و معاملات اقتصادی نیز بر اساس نرخ‌های جدید شکل می‌گیرند. بنابراین اگر پس از مدتی نرخ ارز کاهش پیدا کند، بسیاری از شرکت‌ها همچنان با قراردادها و هزینه‌هایی مواجه هستند که پیش‌تر و بر مبنای نرخ‌های بالاتر ایجاد شده‌اند.

او در عین حال نقش انتظارات را نیز مهم دانست و افزود: شرکت‌ها و مردم طی سال‌های گذشته به کاهش‌های موقتی نرخ ارز عادت کرده‌اند. به همین دلیل، وقتی دلار کاهش پیدا می‌کند، لزوماً انتظار ندارند این کاهش پایدار باشد و همین مسئله مانع از واکنش سریع قیمت‌ها به کاهش نرخ ارز می‌شود.

شوک ارزی مستقیماً به زندگی مردم منتقل می‌شود

این اقتصاددان معتقد است: دامنه اثرگذاری نرخ ارز در اقتصاد ایران بسیار فراتر از بازار کالاهای وارداتی است و تغییرات ارزی می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان به زندگی روزمره مردم منتقل شود.

دل‌انگیزان درباره مفهوم تاب‌آوری اقتصادی مردم گفت: افزایش تاب‌آوری اقتصادی چیزی نیست که مردم به تنهایی بتوانند ایجاد کنند و نمی‌توان راهکار مشخصی را صرفاً برای افزایش تاب‌آوری مردم ارائه کرد.

به گفته او، این دولت است که باید از رفتارهای شوک‌آور اقتصادی پیشگیری کند.

او با اشاره به ساختار اقتصاد ایران اظهار کرد: کوچک‌ترین تغییرات نرخ ارز در کشور می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان بر زندگی مردم اثر بگذارد؛ از تاجر و فرد ثروتمند گرفته تا خانه‌دار یا فردی با شغل آزاد.

به گفته دل‌انگیزان، دلیل این گستردگی اثرگذاری آن است که نرخ ارز در اقتصاد ایران مانند یک «لنگر» عمل می‌کند و بخش‌های مختلف اقتصاد را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ثبات ارزی از مسیر اصلاح اقتصاد می‌گذرد

دل‌انگیزان تأکید کرد که سیاست ارزی را نمی‌توان صرفاً به کنترل قیمت دلار در بازار محدود کرد. تا زمانی که عوامل بنیادی مؤثر بر ارزش پول ملی، ساختار بودجه، نقدینگی، تولید و انتظارات اقتصادی اصلاح نشوند، کاهش نرخ ارز لزوماً به معنای ایجاد ثبات پایدار نخواهد بود.

از این منظر، تثبیت پنج‌ساله نرخ ارز، اگر قرار باشد به یک سیاست پایدار تبدیل شود، بیش از آنکه به تعیین یک عدد یا کنترل مستقیم بازار وابسته باشد، به مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی نیاز دارد؛ اصلاحاتی که بتواند همزمان ارزش پول ملی، ظرفیت تولید، انضباط مالی دولت و انتظارات فعالان اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.