صفحه اقتصاد گزارش می دهد:
زمستان سخت گاز؛ تعطیلی پتروشیمیها و میلیاردها دلار ضرر در سایه کمبود انرژی
در حالی که ایران با داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، سالانه بیش از ۲۴۰ میلیارد متر مکعب گاز مصرف میکند، کمبود شدید گاز در زمستان منجر به قطع تامین گاز واحدهای پتروشیمی شده و میلیاردها دلار عدمالنفع به این صنعت کلیدی وارد کرده است. این بحران نه تنها تولید را مختل کرده، بلکه زنجیره تامین صنایع پاییندستی را نیز تحت تاثیر قرار داده و نگرانیها درباره پایداری اقتصادی کشور را افزایش داده است.
زمستان امسال، ایران با یکی از شدیدترین بحرانهای انرژی در دهههای اخیر روبرو شده است. در حالی که دمای هوا در بسیاری از استانها به زیر صفر رسیده، تقاضای گاز طبیعی برای گرمایش خانگی و تولید برق به اوج خود رسیده و منجر به اولویتبندی تامین گاز برای بخشهای خانگی شده است. این اولویتبندی، که از سوی شرکت ملی گاز ایران اعلام شده، مستقیماً صنایع انرژیبر مانند پتروشیمیها را هدف قرار داده و باعث تعطیلی موقت یا کاهش ظرفیت تولید در بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی کشور شده است. کارشناسان تخمین میزنند که این قطعیها، علاوه بر اختلال در زنجیره تامین، میلیاردها دلار ضرر مالی به همراه داشته باشد.
مصرف گاز ایران معادل کشور چین
طبق گزارشهای رسمی، مصرف گاز طبیعی در ایران طی سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته است. بر اساس دادههای مرکز آمار ایران و سازمانهای بینالمللی مانند آژانس بینالمللی انرژی IEA) )، مصرف روزانه گاز در زمستان سال جاری به بیش از ۸۸۰ میلیون متر مکعب رسیده که رکورد جدیدی محسوب میشود. این رقم در مقایسه با سال گذشته که مصرف سالانه حدود ۲۳۶ میلیارد متر مکعب بود، نشاندهنده افزایش ۵ درصدی است. در زمستان در اوج مصرف گاز بخش خانگی با مصرف حدود 8۱ درصد از کل گازکشور ، بزرگترین مصرفکننده است، در حالی که صنایع با ۳۶ درصد و نیروگاهها با سهم قابل توجهی در رتبههای بعدی قرار دارند. این آمار نشان میدهد که ایران، با جمعیت حدود ۸۵ میلیون نفر، مصرف گازی نزدیک به چین با جمعیت ۱.۴ میلیاردی دارد – تنها ۱۲۰ میلیارد متر مکعب کمتر – که این امر به دلیل یارانههای سنگین انرژی و عدم بهینهسازی مصرف است.
کمبود گاز در زمستان، پدیدهای تکراری
کمبود گاز در زمستان، پدیدهای تکراری در ایران است که ریشه در چندین عامل دارد. نخست، افزایش تقاضای فصلی برای گرمایش خانگی که بیش از ۳۰۰ میلیون متر مکعب کمبود روزانه ایجاد میکند. دوم، محدودیتهای تولید به دلیل تحریمها و عدم سرمایهگذاری کافی در میادین گازی مانند پارس جنوبی. سوم، صادرات گاز به کشورهای همسایه مانند عراق و ترکیه که بخشی از منابع را مصرف میکند. در زمستان سال جاری ، این کمبودها به حدی شدید شده که دولت مجبور به تعطیلی مدارس، ادارات و حتی برخی بانکها در استانهای شمالی مانند مازندران، گلستان و اردبیل شده تا گاز بیشتری برای بخش خانگی ذخیره شود.
اما بیشترین ضربه از این بحران به صنایع پتروشیمی وارد شده است. ایران به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات پتروشیمی در خاورمیانه، سالانه بیش از ۷۰ میلیون تن محصول تولید میکند که بخش عمدهای از آن صادراتی است. گاز طبیعی نه تنها سوخت اصلی این واحدها، بلکه خوراک اولیه برای تولید محصولاتی مانند متانول، اوره و پلیاتیلن است. طبق گزارش انجمن صنفی صنعت پتروشیمی ایران، در زمستان امسال، گاز بسیاری از مجتمعها مانند پتروشیمی فنآوران، بندر امام و عسلویه قطع یا محدود شده است این قطعیها که از نوامبر آغاز شده و تا ژانویه ادامه دارد، ظرفیت تولید را تا ۵۰ درصد کاهش داده و منجر به تعطیلی موقت برخی واحدها شده است.
خدشه به اعتبار جهانی
یکی از مدیران ارشد یک مجتمع پتروشیمی در عسلویه که نخواست نامش فاش شود، به خبرنگار ما گفت: "هر روز قطعی گاز، میلیونها دلار ضرر به همراه دارد. نه تنها تولید متوقف میشود، بلکه قراردادهای صادراتی لغو شده و اعتبار ما در بازارهای جهانی خدشهدار میشود." این اظهارات با گزارشهای رسمی همخوانی دارد. بر اساس برآوردهای وزارت نفت، کمبود گاز در زمستان ۲۰۲۵ منجر به کاهش تولید پتروشیمی به میزان ۱۰-۱۵ میلیون تن شده که ارزش اقتصادی آن بیش از ۵ میلیارد دلار است.
عدمالنفع یا فرصتهای از دست رفته در این صنعت، ابعاد گستردهتری دارد. پتروشیمیها نه تنها منبع درآمد ارزی هستند – با صادرات سالانه بیش از ۱۵ میلیارد دلار – بلکه زنجیره ارزش صنایع پاییندستی مانند پلاستیک، کود شیمیایی و دارو را تامین میکنند. قطع گاز باعث افزایش قیمت خوراک و کاهش حاشیه سود میشود. برای مثال، در زمستان گذشته ، قیمت اوره در بازار جهانی تا ۱۴ درصد افت کرد، اما قطعی گاز در ایران منجر به از دست رفتن فرصتهای صادراتی شد. طبق اعلام علی ربانی مدیر بهینهسازی مصرف انرژی در شرکت صنایع ملی پتروشیمی سالگذشته عدمالنفع صنعت پتروشیمی بهدلیل کمبود خوراک حدود ۱.۴میلیارد دلار بودهاست. که شامل ضرر مستقیم تولید، هزینههای تعمیرات پس از تعطیلی و جریمههای قراردادی است.
این بحران ریشه در سیاستهای بلندمدت انرژی دارد.
میزان هدررفت گاز بر اساس آمارها، در سال ۱۴۰۲ ایران حدود ۱۸.۴ میلیارد متر مکعب گاز را به دلیل فلرینگ (سوزاندن گازهای همراه نفت) از دست داده است. این مقدار معادل ۴۲ میلیون متر مکعب در روز است و ایران را در رتبه دوم جهانی در زمینه هدررفت گاز قرار میدهد. به علاوه، حدود ۶۰ تا ۶۵ میلیارد متر مکعب گاز به دلیل نشت و فرسودگی زیرساختها هدر میرود، که این مقدار به تنهایی حدود ۲۵ درصد از کل تولید سالانه گاز ایران را تشکیل میدهد. علاوه بر این، یارانههای انرژی که سالانه بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار هزینه دارد، مصرف بیرویه را تشویق میکند. گزارش های وزارت نفت نشان میدهد که شکاف بین تولید و مصرف سوخت در حال افزایش است و بدون اصلاحات، بحران تشدید خواهد شد.
نیاز به سرمایهگذاری ۱۲۰ میلیارد دلاری
در سطح ملی، مصرف گاز ایران در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲۴۶ میلیارد متر مکعب رسیده، که بخش عمده آن به خانگی اختصاص دارد. این در حالی است که تولید برق از گاز طبیعی حدود ۲۶۹ میلیارد کیلووات ساعت پیشبینی شده، اما کمبود گاز منجر به استفاده از سوختهای آلاینده مانند مازوت شده که آلودگی هوا را افزایش میدهد. در زمستان امسال، آلودگی ناشی از سوزاندن مازوت در نیروگاهها، منجر به تعطیلی مدارس در کلانشهرها شده و سلامت عمومی را تهدید میکند.
کارشناسان پیشنهاد میکنند که برای حل این بحران، نیاز به سرمایهگذاری ۱۲۰ میلیارد دلاری در توسعه میادین گازی، بهینهسازی مصرف و واردات گاز از روسیه و ترکمنستان است. دولت نیز برنامههایی برای پایان سوزاندن روتین گاز تا اوایل سال اینده اعلام کرده، اما اجرای آن با چالشهای تحریم و بودجه مواجه است.
در نهایت، بحران گاز زمستانی نه تنها پتروشیمیها را فلج کرده، بلکه کل اقتصاد ایران را تحت تاثیر قرار داده است. بدون اصلاحات ساختاری، این زمستان سخت ممکن است به فصول بعدی نیز کشیده شود و میلیاردها دلار دیگر عدمالنفع به همراه بیاورد. دولت باید اولویت را به سرمایهگذاری و مدیریت مصرف دهد تا از تکرار این سناریو جلوگیری کند.
نظر شما