صفحه اقتصاد گزارش می دهد:
بخش خانگی، غول بلعنده صادرات گاز به ترکیه؛ ایران در تله وابستگی به سوخت فسیلی
در حالی که ایران به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز جهان، پتانسیل عظیمی برای تبدیل شدن به هاب انرژی منطقهای دارد، بخش خانگی این کشور با مصرف بیرویه گاز طبیعی، بسیاری از فرصت های اقتصادی ایران در این بخش از جمله فرصتهای صادراتی گاز به خصوص به کشور ترکیه را بلعیده است. عدم تنوعبخشی به سبد انرژی توسط مسئولان، ایران را از منافع اقتصادی هنگفت محروم کرده و اقتصاد ملی را در معرض بحرانهای فصلی و تحریمها آسیبپذیرتر ساخته است.
ایران، کشوری که بیش از ۱۷ درصد از ذخایر اثباتشده گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، در سالهای اخیر با چالشی بزرگ روبرو شده است. بخش خانگی که همچون غولی گرسنه، بخش عمدهای از تولید گاز را میبلعد و فرصتهای صادراتی به همسایگان، به ویژه ترکیه، را از دسترس خارج میکند. بر اساس گزارشهای رسمی وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران، مصرف گاز در بخش خانگی در زمستانهای اخیر به حدی رسیده که نه تنها تأمین نیازهای داخلی را تحت فشار قرار داده، بلکه قراردادهای بلندمدت صادرات به ترکیه را به حاشیه رانده است. این وضعیت، در حالی که ترکیه به دنبال تأمین پایدار انرژی برای اقتصاد رو به رشد خود است، ایران را از درآمدهای ارزی هنگفت محروم کرده و اقتصاد ملی را در باتلاق وابستگی به گاز طبیعی فرو برده است.
مصرف خانگی: اشتهای سیریناپذیر گاز
بخش خانگی در ایران، یکی از بالاترین نرخهای مصرف گاز طبیعی را در جهان به خود اختصاص داده است. طبق آمارهای منتشرشده توسط سازمان برنامه و بودجه و وزارت نیرو، در فصل زمستان ۱۴۰۴ (معادل سال ۲۰۲۵ میلادی)، مصرف گاز خانگی به بیش از 702 میلیون متر مکعب در روز (4 بهمن 1404 ) رسید که این رقم، حدود 81 درصد از گاز تحویلی به شبکه را شامل میشود. این مصرف بالا، ریشه در یارانههای سنگین انرژی دارد که قیمت گاز را برای خانوارها به سطحی بسیار پایینتر از نرخهای جهانی نگه داشته است.
کارشناسان انرژی، این پدیده را "بلعیدن منابع توسط بخش خانگی" توصیف میکنند. به عقیده آنان "ایران با تولید روزانه حدود ۱ میلیارد متر مکعب گاز، میتواند صادرکننده عمدهای به ترکیه باشد، اما بخش خانگی با مصرف حدود 700 میلیون متر مکعب در زمستان، عملاً خطوط لوله را خالی میکند. این وضعیت نه تنها صادرات را مختل میکند، بلکه منجر به خاموشیهای صنعتی و افزایش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ میشود."
در زمستان گذشته، زمانی که دمای هوا در تهران به زیر صفر رسید، شرکت ملی گاز مجبور شد صادرات گاز به ترکیه را از ۱۰ میلیون متر مکعب در روز به کمتر از ۵ میلیون مترمکعب کاهش دهد. این تصمیم، خشم مقامات ترکیه را برانگیخت و روابط دوجانبه را تحت تأثیر قرار داد. ترکیه، که بیش از ۹۰ درصد نیاز انرژی خود را از واردات تأمین میکند، به گاز ایران وابسته است و کاهش تأمین، هزینههای اقتصادی آن را افزایش داده است. بر اساس گزارش بانک جهانی، ترکیه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۰ میلیارد دلار برای واردات انرژی هزینه کرد، و ایران میتوانست با صادرات پایدار، سهمی بیش از ۵ میلیارد دلاری از این بازار را تصاحب کند. اما بخش خانگی، با اشتهای خود، این فرصت را بلعید و ایران را از منافع ارزی محروم کرد.
عدمالنفع اقتصادی: از دست رفتن میلیاردها دلار
عدمالنفع ایران از این وضعیت، فراتر از آمارهای ساده است. طبق برآوردهای اتاق بازرگانی ایران و ترکیه، اگر ایران بتواند صادرات گاز به ترکیه را به سطح ۳۰ میلیون متر مکعب در روز برساند – که با ظرفیت خط لوله تبریز-آنکارا ممکن است – درآمد سالانه بیش از ۷ میلیارد دلار عاید کشور خواهد شد. این رقم، معادل حدود ۱۰ درصد از درآمدهای نفتی ایران در سالهای تحریم است. اما در واقعیت، صادرات فعلی به کمتر از ۳ میلیارد دلار در سال محدود شده و اغلب با نوسانات فصلی همراه است.
این عدمالنفع، تأثیرات زنجیرهای بر اقتصاد ایران دارد. از یک سو، کاهش درآمدهای صادراتی، کسری بودجه دولت را تشدید میکند و فشار بر منابع مالی برای واردات کالاهای اساسی را افزایش میدهد. از سوی دیگر، صنایع وابسته به گاز، مانند پتروشیمی و فولاد، با کمبود سوخت روبرو میشوند و تولیدشان کاهش مییابد. برای نمونه، در زمستان ۱۴۰۳، کارخانههای فولاد مبارکه و ذوبآهن اصفهان مجبور به تعطیلی موقت شدند که منجر به از دست رفتن بیش از ۱۰۰ هزار تن تولید و ضرر اقتصادی حدود ۲۰۰ میلیون دلاری شد.
علاوه بر این، روابط دیپلماتیک با ترکیه نیز تاحدودی از این موضوع تاثیر پذیر است . ترکیه، به عنوان یکی از شرکای تجاری اصلی ایران با حجم مبادلات سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار، به دنبال تنوعبخشی به منابع انرژی خود است. مقامات ترکیهای، از جمله وزیر انرژی ترکیه، فاتح دونمز، در کنفرانس انرژی استانبول ۲۰۲۵ اعلام کرد که به دلیل ناپایداری تأمین از سوی ایران، به سمت قراردادهای بلندمدت با قطر و آذربایجان حرکت میکند. این تغییر، نه تنها بازار ایران را از دست میدهد، بلکه موقعیت ژئوپلیتیکی کشور را در منطقه تضعیف میکند. به عقیده تحلیلگران انرژی "ایران با بلعیدن صادرات توسط بخش خانگی، نه تنها میلیاردها دلار را از دست میدهد، بلکه نفوذ اقتصادی خود در ترکیه را به رقبا واگذار میکند. این عدمالنفع، در بلندمدت میتواند به انزوای انرژی ایران منجر شود."
سبد انرژی ایران: وابستگی مطلق به گاز بدون تنوعبخشی
یکی از ریشههای اصلی این بحران، سیاستهای مسئولان در حوزه انرژی است. در دهههای اخیر، ایران همه چیز را به گاز وصل کرده و هیچ اقدام جدی برای تنوعبخشی به سبد انرژی انجام نداده است. سبد انرژی ایران، بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در سال ۲۰۲۵، بیش از ۷۰ درصد وابسته به گاز طبیعی است، در حالی که در کشورهای پیشرفته مانند آلمان یا ژاپن، این وابستگی کمتر از ۳۰ درصد است و بر پایه انرژیهای تجدیدپذیر و هستهای بنا شده. مسئولان ، از ابتدای دهه ۱۳۸۰، تولید گاز را به عنوان محور اصلی توسعه اقتصادی قرار دادند، اما بدون برنامهریزی برای جایگزینها، این وابستگی را تشدید کردند.
برای مثال، پروژههای احداث نیروگاههای بادی و خورشیدی، که در برنامههای پنجساله قول داده شده بود، به دلیل کمبود بودجه و عدم اولویتبندی، پیشرفت ناچیزی داشتهاند. طبق آمار وزارت نیرو، ظرفیت انرژی تجدیدپذیر ایران در سال ۲۰۲۵ تنها ۱ گیگاوات است، در حالی که نیاز به حداقل ۱۰ گیگاوات برای تنوعبخشی احساس میشود. آنچه که مسلم است ، مسئولان به جای سرمایهگذاری در انرژیهای پاک، همه تخممرغها را در سبد گاز گذاشتند. این سیاست، ایران را در برابر نوسانات قیمت جهانی و تحریمها آسیبپذیر کرده است. اگر ۲۰ درصد مصرف خانگی به انرژیهای تجدیدپذیر منتقل شود، میتوان حداقل ۱۰۰ میلیون متر مکعب گاز در روز را برای صادرات آزاد کرد.
علاوه بر این، عدم توسعه فناوریهای صرفهجویی انرژی در بخش خانگی، مانند نصب کنتورهای هوشمند، یا ترویج عایقبندی ساختمانها، وضعیت را بدتر کرده است. در کشورهای همسایه مانند ترکیه، برنامههای ملی برای کاهش مصرف خانگی گاز با موفقیت اجرا شده و مصرف سرانه را ۳۰ درصد کاهش داده است. اما در ایران، یارانههای ناکارآمد، مانع از چنین اصلاحاتی شدهاند. منتقدان، از جمله نمایندگان مجلس، مسئولان را متهم میکنند که ، از اصلاح قیمتها و تنوعبخشی اجتناب کردهاند. در جلسه کمیسیون انرژی مجلس در آبان ۱۴۰۴، یکی از نمایندگان اظهار داشت: ما همه چیز را به گاز وصل کردیم، اما حالا گاز ما را بلعیده. زمان آن رسیده که سبد انرژی را متنوع کنیم، وگرنه صادرات به ترکیه و دیگر کشورها برای همیشه از دست خواهد رفت.
چالشهای آینده و پیشنهادها
نگاه به آینده، تصویر نگرانکنندهای ترسیم میکند. با توجه به رشد جمعیت و افزایش تقاضای انرژی، مصرف خانگی تا سال ۱۴۱۰ میتواند به بیش از۷۰۰ میلیون متر مکعب در روز برسد، که این رقم، کل تولید گاز را تحت الشعاع قرار میدهد. تحریمهای بینالمللی نیز، دسترسی ایران به فناوریهای نوین انرژی را محدود کرده و وابستگی به گاز را عمیقتر میسازد. ترکیه، در همین حال، با امضای قراردادهای جدید با روسیه و آذربایجان، گزینههای خود را افزایش میدهد و ایران را به حاشیه میراند.
برای خروج از این تله، کارشناسان پیشنهادهایی عملی ارائه میدهند. نخست، اصلاح تدریجی یارانههای انرژی و نصب کنتورهای هوشمند برای کاهش مصرف خانگی. دوم، سرمایهگذاری فوری در انرژیهای تجدیدپذیر، با هدف رسیدن به ۲۰ گیگاوات ظرفیت تا سال ۱۴۱۵. سوم، مذاکرات دیپلماتیک با ترکیه برای قراردادهای بلندمدت با تضمین حداقل صادرات، حتی در فصل زمستان. به عقیده کارشناسان ، تنوعبخشی به سبد انرژی، نه تنها صادرات را نجات میدهد، بلکه اقتصاد ایران را پایدارتر میکند. مسئولان باید از خواب وابستگی بیدار شوند.
در نهایت، بخش خانگی که روزی نماد رفاه انرژی ارزان بود، به غولی تبدیل شده که صادرات گاز به ترکیه را بلعیده و ایران را از منافع اقتصادی محروم کرده است. بدون اقدام فوری برای تنوعبخشی سبد انرژی، این بحران عمیقتر خواهد شد و فرصتهای از دسترفته، به سابقهای تلخ در تاریخ انرژی ایران تبدیل می شود .
نظر شما