گزارش اختصاصی صفحه اقتصاد درباره رانت چند نرخی ارز
چگونه نظام ارزی معیوب، زنجیره پلیاتیلن را به انحراف میکشاند
در اقتصاد ایران، سیاستهای چندنرخی ارز همچنان یکی از مهمترین عوامل ایجاد تحریف، رانت و کاهش کارایی در صنایع کلیدی به شمار میرود. زنجیره تولید و صادرات پلیاتیلن – یکی از پرحجمترین محصولات پتروشیمی – نمونه بارزی از این انحرافات است. مواد اولیه با نرخ ارز ترجیحی تأمین میشود، اما محصول نهایی اغلب با نرخ آزاد صادر شده و بازگشت ارز ناکافی یا نامنظم دارد. این گزارش به بررسی ریشههای این مشکل میپردازد و با استناد به آمارهای اخیر، پیشنهادهایی برای اصلاح ارائه میدهد.
پلیاتیلن معمولاً با نرخ ارز دستوری یا نیمایی از پتروشیمیهای داخلی خریداری میشود. صادرکنندگان با افزودن مواد جانبی یا فرآوری محدود، آن را به عنوان محصول آمیخته یا نهایی به بازارهای خارجی عرضه میکنند و ارز حاصل را با نرخ آزاد (یا حتی بدون بازگشت کامل) مدیریت مینمایند. این تفاوت نرخها، حاشیه سود غیرعادی برای واسطهها ایجاد کرده و صنایع پاییندستی داخلی را با کمبود مواجه میسازد.
بر اساس آمارهای گمرک و گزارشهای صنعت پتروشیمی صادرات کل محصولات پتروشیمی ایران در دورههای ۹ ماهه سال جاری و سالانه به بیش از ۶ تا ۱۳ میلیارد دلار رسیده است (با توجه به نوسانات گزارشها، صادرات ۹ ماهه حدود ۶٫۵ میلیارد دلار و کل سال گذشته حدود ۱۳ میلیارد دلار بوده).
پلیاتیلن به عنوان یکی از اقلام اصلی، سهم قابل توجهی دارد؛ برای مثال، صادرات پلیاتیلن با چگالی کمتر از ۰٫۹۴ (LDPE) در سالهای اخیر حدود ۷۴۵ میلیون دلار (دادههای مربوط به سال ۲۰۲۳ که بهروزرسانیشده است ) بوده و در سال ۱۴۰۴، صادرات کامپاند پلیاتیلن تنها در ۷ ماهه سال جاری به ۳۷۵ میلیون دلار رسیده است.
حجم صادرات محصولات پتروشیمی در برخی دورهها بیش از ۱۵ میلیون تن گزارش شده، اما نرخ بازگشت ارز صادراتی اغلب زیر ۷۰ درصد است. این شکاف، مستقیماً به تفاوت نرخهای ارزی مربوط میشود و به تشدید بحران ارزی کمک کرده است. این آمارها نشان میدهد که علیرغم پتانسیل بالا، بخش عمدهای از ارزش افزوده به دلیل ساختار ارزی از دست میرود.
سودجویان و عدم شفافیت
اطلاعات دقیقی از هویت فعالان اصلی این انحرافات در دست نیست، اما واسطهها و گروههای ذینفع با لابیهای قوی، مانع اصلاح سیاستها میشوند. نظام چندنرخی مانند یارانه پنهان عمل میکند که بیشتر به نفع صادرکنندگان خاص است تا تولیدکنندگان داخلی یا مصرفکنندگان نهایی. مقایسه با ترکیه – که با نرخ ارز شناور، صادرات پتروشیمی خود را به سطوح بالاتر رسانده – پتانسیل از دسترفته ایران را برجسته میکند.
پیشنهادهای اصلاحی: حرکت به سمت نرخ ارز تکنرخی
اصلاح سیاست ارزی ضروری است: تعیین نرخ ارز بهصورت واقعی و تکنرخی، همراه با حمایت هدفمند از اقشار آسیبپذیر، میتواند بسیاری از سوءاستفادهها را حذف کند. آزادسازی نرخ ارز لزوماً به فشار بر دهکهای پایین منجر نمیشود؛ دولت میتواند از درآمد حاصل از فروش ارز با نرخ واقعی، یارانههای نقدی مستقیم یا هدفمند ارائه دهد. مدلهایی مانند سیستم حمایت اجتماعی برزیل (Bolsa Família) یا یارانههای انرژی کانادا میتواند الگویی مناسب باشد. اجرای این تغییرات نه تنها رانت را کاهش میدهد، بلکه سرمایهگذاری خارجی را به صنعت پتروشیمی جذب کرده و رشد اقتصادی پایدارتری ایجاد میکند.
هدرروی منافع با تحریف قیمت ها
نظام چندنرخی ارز ریشه اصلی انحرافات در زنجیره پلیاتیلن است و با وجود آمارهای قابل توجه صادرات (میلیونها تن حجم و میلیاردها دلار ارزش)، بخش عمدهای از منافع به دلیل عدم بازگشت ارز و تحریف قیمتها هدر میرود. گذار به نرخ تکنرخی همراه با حمایتهای اجتماعی، این چالش را به فرصت تبدیل خواهد کرد. سیاستگذاران باید از منافع گروههای ذینفع عبور کرده و نظارت دقیقتری بر بازگشت ارز صادراتی اعمال کنند، شیوه ای که تهیه سازوکار آن با اعمال نظر کارشناسان می تواند مسیر دست یابی به ارزهای صادراتی را هموارتر کند.
نظر شما