گزارش اختصاصی صفحه اقتصاد
چالشهای تکنرخی کردن ارز در ایران/ بدون درآمد نفتی مطمئن، تکنرخی کردن ارز غیرممکن است
سود هنگفت شبکههای سایه و واسطهها از درآمد های نفتی ایران
چندی پیش محمدحسین عادلی، رئیس کل اسبق بانک مرکزی ایران، هشدار داد که بدون درآمد نفتی مطمئن، تکنرخی کردن ارز غیرممکن است. این اظهارات در حالی مطرح میشود که اقتصاد ایران با تورم بالای ۴۰ درصد، سقوط بی سابقه ارزش ریال در برابر دلار(بیش از ۱۵۰ هزار تومان ) و کاهش صادرات نفت دست و پنجه نرم میکند. کارشناسان معتقدند این وابستگی ساختاری به نفت، همراه با تحریمهای بینالمللی، هرگونه تلاش برای یکسانسازی نرخ ارز را با چالشهای جدی روبرو کرده و میتواند منجر به تورم بیشتر و ناآرامیهای اجتماعی شود.
اقتصاد ایران در سال جاری با یکی از شدیدترین بحرانهای ارزی تاریخ خود مواجه است. سیستم ارزی چندنرخی که از سالهای گذشته برقرار بوده، شامل نرخ رسمی برای واردات ضروری (حدود ۲۸۵۰۰۰ ریال به ازای هر دلار)، نرخ نیمایی برای صادرکنندگان و واردکنندگان (حدود ۷۲۰۰۰۰ ریال) و نرخ بازار آزاد (که اخیراً به بیش از ۱.۵ میلیون ریال رسیده) میشود. این ساختار نه تنها فرصتهای آربیتراژ (استراتژی معاملاتی نسبتاً کمریسکی است که از اختلاف قیمت در بازارها بهره میبرد ) و فساد ایجاد کرده، بلکه انتظارات تورمی را نیز افزایش داده است.
طبق گزارشهای اخیر، ارزش ریال در شش ماه گذشته نیمی از ارزش خود را از دست داده و در دی ماه سال جاری به رکورد پایین ۱.۵ میلیون ریال در برابر دلار رسیده است. اگرچه دولت تلاش کرده با حذف نرخ ترجیحی و حرکت به سمت نرخ واحد، این وضعیت را کنترل کند، اما این اقدام بلافاصله قیمت کالاهای اساسی را ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش داد و تورم نقطهبهنقطه را به بیش از ۶۰ درصد رساند.
کارشناسان مانند نادر حبیبی، اقتصاددان ایرانی آمریکایی و استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه برندایس ، نرخ ارز را یکی از کلیدیترین شاخصهای اقتصادی برای مردم میدانند. او تأکید میکند که کمبود عرضه ارز سخت پس از حملات اسرائیل در خردادماه سال گذشته، اعتماد به اقتصاد را کاهش داده و سقوط ریال را تسریع کرده است. همچنین، گزارشهای بانک مرکزی نشان میدهد که بانک مرکزی به جای تمرکز بر سیاستهای پولی، به سمت آربیتراژ بازار ارز و حراجهای گسترده طلا روی آورده که این اقدام ها ، اصول حاکمیت پولی را نقض میکند.
به عقیده کارشناسان ، افزایش نرخ دلار در بازار (صادرکنندگان/واردکنندگان از ۸۰۰۰۰ تومان به ۱۳۰۰۰۰ تومان) ، شوک تورمی عظیمی ایجاد کرده و دولت را مجبور به این اقدام کرده است. این نوسانات نه تنها واردات را گرانتر کرده، بلکه صادرات غیرنفتی را نیز تحت تأثیر قرار داده و منجر به کسری تجاری ۶ میلیارد دلاری در بهار ۱۴۰۴ شده است.
نقش درآمد نفتی در اقتصاد ایران: وابستگی ساختاری و تأثیر تحریمها
ایران به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت اوپک، بیش از ۴۰ درصد بودجه خود را از درآمدهای نفتی تأمین میکند. اما تحریمهای بینالمللی، به ویژه پس از خروج آمریکا از برجام درسال ۲۰۱۸ و تشدید آنها در سالهای اخیر، این درآمد را به شدت کاهش داده است. طبق آمار سازمان انرژی ایالات متحده (EIA)، تولید نفت خام ایران از کمترین مقدار ۳ میلیون بشکه در روز در سال 1399 به حدود ۴ میلیون بشکه در روز در 1402 رسیده، اما صادرات واقعی به دلیل تحریمها تنها حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز است که عمدتاً با تخفیفهای سنگین به چین فروخته میشود.
در دی ماه سال جاری صادرات نفت ایران حدود ۴۶.۹ میلیون بشکه (معادل ۱.۵۱ میلیون بشکه در روز) بوده که ارزشی حدود ۳.۰۵ میلیارد دلار داشته است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته آن حدود ۳ درصد کاهش نشان میدهد. چین بیش از ۹۰ درصد این صادرات را جذب کرده، اما به دلیل هزینههای دور زدن تحریمها (مانند استفاده از ناوگان سایه و واسطهها)، ایران تنها دو سوم قیمت معیار را دریافت میکند. شرکت ملی نفت ایران (NIOC) که مسئول توسعه میادین است، نیز تنها ۱۰ درصد از درآمدهای صادراتی را دریافت میکند.
بانک جهانی پیشبینی کرده که اقتصاد ایران در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به ترتیب ۱.۷ و ۲.۸ درصد کوچک شود، عمدتاً به دلیل کاهش درآمد نفتی و تورم بالای ۶۰ درصد. تورم مواد غذایی بیش از ۷۰ درصد و ارزش ریال در پنج سال گذشته بیش از ۳۰ درصد سالانه کاهش یافته است . کارشناسان تأکید میکنند که بدون درآمد نفتی پایدار، دولت برای تأمین کسری بودجه به چاپ پول روی میآورد که این چرخه تورم و ارز را تشدید میکند.
علاوه بر این، گزارشهای داخلی نشان میدهد که صندوق توسعه ملی ایران، که قرار بود منبع ذخیره نفتی باشد، تا سال 1402 بیش از ۸۲ درصد خالی شده و هیچ سپرده نفتی از اواخر سال 1401 نداشته است. این وابستگی ساختاری به نفت، هرگونه تلاش برای تکنرخی کردن ارز را بدون اصلاحات خارجی (مانند کاهش تحریمها) غیرممکن میسازد.
نظرات کارشناسان: ضرورت اصلاحات ساختاری برای تکنرخی کردن
کارشناسان اقتصادی بر این باورند که تکنرخی کردن ارز بدون پیششرطهای لازم، مانند درآمد نفتی مطمئن و اصلاح سیاست خارجی، منجر به شکست میشود. محمدحسین عادلی، در اظهارات خود، تأکید کرده که درآمد نفتی پایدار پیشنیاز اصلی است، زیرا بدون آن، عرضه ارز کافی برای بازار وجود نخواهد داشت و تورم افزایش مییابد.
نادر حبیبی، استاد اقتصاد در دانشگاه براندیس، میگوید: "نرخ ارز کلیدیترین شاخص برای مردم است و کمبود ارز پس از جنگ با اسرائیل، اعتماد را کاهش داده." او هشدار میدهد که سیستم چندنرخی، فساد ایجاد کرده و انتظارات تورمی را افزایش میدهد.
جواد صالحی اصفهانی اقتصاددان و استاد دانشگاه ویرجینیا تک آمریکا تخمین میزند که اقتصاد ایران در یک ماه گذشته تنها با ۵۰ درصد ظرفیت کار کرده و تعطیلیهای ناشی از اعتراضات، خسارتهای سنگینی وارد کرده است. او معتقد است که تکنرخی کردن بدون حمایتهای اجتماعی، منجر به افزایش قیمتها و ناآرامی بیشتر میشود.
در سطح بینالمللی، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرده که ایالات متحده عمداً کمبود دلار در ایران ایجاد کرده تا ریال را سقوط دهد و اعتراضات را تشدید کند. کارشناسان اقتصاد ایران را در بدترین وضعیت از زمان انقلاب توصیف میکنند و میگویند که قطع انرژی به دلیل کمبود درآمد نفتی، صادرات صنعتی را کاهش داده و چرخهای معیوب ایجاد کرده است.
به عقیده کارشناسان کاهش درآمد نفت نه تنها به تحریمها بلکه به وابستگی به شبکههای سایه و واسطهها مربوط است که سودهای هنگفتی میبرند و درآمد خالص ایران را کاهش میدهند.
آمار و ارقام بهروز: شاخصهای اقتصادی سال جاری
نرخ ارز: ۱ دلار = حدود ۱.۵ میلیون ریال (رکورد پایین در دی ماه سال جاری )
تورم: بیش از ۴۰ درصد سالانه، با تورم مواد غذایی بالای ۷۰ درصد. پیشبینی بانک جهانی: تورم به ۶۰ درصد در سال جاری
صادرات نفت: ۱.۵۱ میلیون بشکه در روز در دی ماه سال جاری ، ارزش ۳.۰۵ میلیارد دلار. تولید کل: ۳.۳ میلیون بشکه در روز
رشد اقتصادی: انقباض ۱.۷ درصد در سال 1403 و ۲.۸ درصد در سال 1404
کسری بودجه: نیاز به نفت ۱۶۵ دلاری برای تعادل بودجه سال جاری ، ، در حالی که قیمت پیشبینیشده ۵۵ دلار است.
خروج سرمایه: رکورد ۹ میلیارد دلار در بهار ۲۰۲۵، مجموع ۸۰ میلیارد دلار از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴
این آمار نشاندهنده عمق بحران است و تأکید میکند که بدون درآمد نفتی مطمئن، تکنرخی کردن ارز تنها تورم را افزایش میدهد.
چالشها و چشمانداز آینده: راهکارها یا بنبست؟
چالش اصلی، وابستگی به نفت و تحریمهاست. کارشناسان پیشنهاد میکنند که ایران باید سیاست خارجی خود را برای کاهش تحریمها تغییر دهد، کسری بودجه را با مالیات کنترل کند و اعتماد عمومی را بازسازی کند. اما با ادامه تنشهای ژئوپلیتیکی، مانند جنگ با اسرائیل و تحریمهای جدید آمریکا، چشمانداز تاریک است.
در نهایت، اظهارات عادلی یادآوری میکند که تکنرخی کردن ارز بدون پایههای اقتصادی قوی، مانند درآمد نفتی پایدار، نه تنها شکست میخورد بلکه میتواند به فروپاشی بیشتر منجر شود. ایران نیاز به اصلاحات عمیق دارد تا از این چرخه باطل خارج شود، اما زمان محدود است.
نظر شما