یادداشت اختصاصی از جواد نبوتی

روز مهندس؛ تأملی بر عقل عملی و مسئولیت اجتماعی

ما جهان را می سازیم (مهندس عمران ) ما دنیای جادویی را می سازیم (مهندس کامپیوتر) ما دنیا را به هم متصل می کنیم (مهندس ارتباطات ) ما قدرت های جهان هستیم (مهندس برق) ما دنیا را حرکت می دهیم (مهندس مکانیک) روز مهندس را به تمام مهندسین ایرانی تبریک می گوییم.

صفحه اقتصاد -

روز مهندس، بیش از آنکه مناسبتی تقویمی برای تبریک و بزرگداشت باشد، فرصتی است برای بازاندیشی در معنای مهندسی و جایگاه آن در حیات اجتماعی. مهندسی صرفاً مجموعه‌ای از مهارت‌های فنی یا توانایی حل مسئله نیست؛ بلکه شکلی از *عقل عملی است که در مرز میان دانش، عمل و مسئولیت حرکت می‌کند. جامعه‌ای که مهندسی را تنها در قالب پروژه، سازه یا محصول می‌بیند، بخش مهمی از کارکرد آن را نادیده می‌گیرد.

مهندس، در معنای دقیق کلمه، کسی است که میان محدودیت‌ها تصمیم می‌گیرد. محدودیت منابع، زمان، ایمنی، اقتصاد، محیط‌زیست و حتی اخلاق. برخلاف تصور رایج، مهندسی هنر «ممکن‌سازیِ هر خواسته‌ای» نیست؛ بلکه توانایی تشخیص این است که چه چیزی نباید ساخته شود، چه چیزی باید اصلاح شود و کجا باید متوقف شد. این جنبهٔ سلبیِ مهندسی، کمتر دیده می‌شود، اما از بنیادی‌ترین وظایف آن است.

در جهان معاصر، نقش مهندس از چارچوب کارگاه و آزمایشگاه فراتر رفته است. تصمیم‌های مهندسی بر کیفیت زندگی، الگوی مصرف، امنیت عمومی و پایداری زیست‌محیطی اثر مستقیم دارند. از طراحی یک پل گرفته تا الگوریتم‌های نرم‌افزاری، خطای مهندسی دیگر صرفاً یک نقص فنی نیست؛ می‌تواند به بی‌اعتمادی اجتماعی، اتلاف منابع یا آسیب انسانی منجر شود. از این رو، مهندسی بدون توجه به پیامدهای اجتماعی، دانشی ناقص است.

روز مهندس همچنین یادآور فاصلهٔ میان جایگاه واقعی مهندس و تصویر اجتماعی اوست. در بسیاری از جوامع، مهندس یا به تکنسینی تقلیل می‌یابد که مأمور اجرای تصمیم‌های دیگران است، یا به چهره‌ای آرمانی و اغراق‌شده بدل می‌شود. هر دو نگاه، نادقیق‌اند. مهندس نه صرفاً مجری است و نه قهرمان؛ بلکه متخصصی است که باید امکان گفت‌وگوی عقلانی میان علم، سیاست، اقتصاد و نیازهای عمومی را فراهم کند.

از سوی دیگر، خود جامعهٔ مهندسی نیز نیازمند بازنگری در نقش خویش است. پایبندی به استانداردها، به‌روز نگه‌داشتن دانش، شفافیت در گزارش‌دهی و مقاومت در برابر فشارهای غیرحرفه‌ای، بخشی از مسئولیت حرفه‌ای مهندس است. مهندسی که تنها به «انجام شدن کار» می‌اندیشد و نه به «درست انجام شدن آن»، از معنا و شأن این حرفه فاصله می‌گیرد.

روز مهندس می‌تواند بهانه‌ای باشد برای طرح این پرسش اساسی: آیا نظام آموزشی، مدیریتی و حقوقی ما به مهندس اجازه می‌دهد که مسئولانه تصمیم بگیرد؟ یا او را به حلقه‌ای خاموش در زنجیرهٔ تصمیم‌گیری تقلیل می‌دهد؟ پاسخ به این پرسش، تنها به مهندسان مربوط نیست؛ بلکه به کیفیت حکمرانی و نگاه جامعه به دانش تخصصی بازمی‌گردد.

در نهایت، بزرگداشت روز مهندس اگر قرار است معنایی فراتر از پیام‌های تکراری داشته باشد، باید به تقویت عقلانیت فنی مسئولانه* بینجامد؛ عقلانیتی که به جای شتاب، دقت را ترجیح می‌دهد، به جای نمایش، ایمنی را، و به جای سود کوتاه‌مدت، منافع پایدار را. چنین نگاهی است که مهندسی را از یک شغل، به یک نقش اجتماعی موثر بدل می کند.