گزارش صفحه اقتصاد از خودتحریمی تمامعیار
نابودی ۶۷۰ میلیون دلار در یک سال وزارت نفت و شرکت ملی گاز باید پاسخگو باشند
در حالی که ایران سالهاست به عنوان تامینکننده اصلی گاز طبیعی عراق عمل کرده و بخش قابل توجهی از تولید برق این کشور را پشتیبانی میکند، آمارهای سال ۲۰۲۵ نشاندهنده کاهش چشمگیر حدود ۲۵ درصدی صادرات گاز به عراق است. این افت معادل ۲.۴ میلیارد مترمکعب گاز (حدود ۶۷۰ میلیون دلار درآمد ارزی از دست رفته) بوده و ریشه در بحران شدید مصرف داخلی گاز ایران، بهویژه در فصل زمستان، و توقفهای مکرر صادرات دارد. این وضعیت نه تنها فشار اقتصادی بر ایران را افزایش میدهد، بلکه عراق را به سمت تنوعبخشی سریع به منابع انرژی سوق داده و اهرم نفوذ تهران در همسایه غربی را تضعیف میکند.
ایران و عراق از سال ۲۰۱۷ قرارداد صادرات گاز امضا کردند که بر اساس آن، ایران متعهد به تامین روزانه تا ۵۰ میلیون مترمکعب گاز (معادل حدود ۱۸ میلیارد مترمکعب در سال در صورت اجرای کامل) برای نیروگاههای برق عراق شد. این قرارداد در مارس ۲۰۲۴ (فروردین ۱۴۰۳) برای پنج سال تمدید شد و ارزش سالانه آن در شرایط عادی میتوانست به حدود ۶ میلیارد دلار برسد. اما واقعیت میدانی بسیار متفاوت است.
بر اساس آمارهای منتشرشده در منابع معتبر داخلی و بینالمللی مانند سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و گزارشهای انرژی، صادرات گاز ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۹ میلیارد مترمکعب بود (با احتساب صادرات به ترکیه و عراق). اما در سال ۲۰۲۵، این رقم به طور قابل توجهی کاهش یافت و صادرات به عراق به تنهایی حدود ۲.۴ میلیارد مترمکعب کمتر از سال قبل شد که معادل کاهش ۲۵ درصدی است. این افت مستقیماً به درآمد ارزی ایران ضربه زده و حدود ۶۷۰ میلیون دلار (با فرض قیمت متوسط صادراتی حدود ۲۸۰ دلار به ازای هر هزار مترمکعب) از دست رفته است.
بحران قطع کامل در زمستان ۲۰۲۵
نقطه اوج این کاهش در اواخر دسامبر ۲۰۲۵ (دی ۱۴۰۴) رخ داد؛ زمانی که وزارت برق عراق اعلام کرد ایران به دلیل «شرایط اضطراری» و نیاز شدید داخلی، صادرات گاز را به طور کامل متوقف کرده است. این توقف باعث خروج ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ مگاوات (۴.۵ گیگاوات) از ظرفیت تولید برق عراق شد که در کشوری با کمبود مزمن برق، میتوانست به خاموشیهای گسترده منجر شود. سخنگوی وزارت برق عراق، احمد موسی العبادی، تاکید کرد که ایران این تصمیم را به صورت رسمی ابلاغ کرده و دلیل آن شرایط نامساعد داخلی بوده است.
هرچند برخی توقفهای قبلی (مانند نوامبر ۲۰۲۵) به دلیل تعمیرات خطوط لوله و کوتاهمدت بودند و پس از چند روز وصل شدند ، اما قطع دسامبر طولانیتر و جدیتر بود. منابع بینالمللی مانند رویترز گزارش دادند که این توقف ناشی از افزایش تقاضای گرمایشی در ایران طی زمستان سخت و ناکارآمدی سیستم تولید و توزیع گاز داخلی است. ایران با وجود داشتن ذخایر عظیم گاز (دومین ذخایر جهان)، به دلیل عدم سرمایهگذاری کافی، تحریمها، مصرف غیربهینه و یارانههای سنگین انرژی، در فصول سرد با کمبود مواجه میشود.
آمار مقایسهای صادرات گاز ایران
سال ۲۰۲۳: حدود ۱۲.۹ میلیارد مترمکعب کل صادرات (اوپک)
سال ۲۰۲۴: حدود ۹ میلیارد مترمکعب (کاهش ۳۰ درصدی نسبت به سال قبل)
سال ۲۰۲۵: کاهش بیشتر، به ویژه به عراق (افت ۴۰ درصدی در برخی ماهها مانند آوریل تا اوت ۲۰۲۵)
عراق به عنوان بزرگترین مشتری گاز ایران، حدود ۴۰-۵۰ درصد کل صادرات گاز لولهای ایران را در اختیار داشت ، اما این سهم درسال ۲۰۲۵ به شدت کاهش یافت.
فشار آمریکا و مسائل پرداخت
ایالات متحده سالهاست که با تمدید معافیتهای تحریمی (waiver) برای عراق، تلاش میکند وابستگی این کشور به ایران را کاهش دهد. در مارس ۲۰۲۵، واشنگتن معافیت واردات برق از ایران را لغو کرد اما معافیت گاز را موقتاً حفظ کرد. با این حال، بدهی انباشته عراق به ایران (حدود ۸-۱۱ میلیارد دلار برای گاز و برق گذشته) همچنان حلنشده باقی مانده و مکانیسمهای پرداخت به دلیل تحریمهای بانکی آمریکا مسدود است. برخی گزارشها از توافقهای تهاتر (مانند نفت در برابر گاز) خبر میدهند، اما این راهحلها پایدار نیستند.
مصرف غیربهینه داخلی
به عقیده کارشناسان ، مهمترین چالش در بخش صادرات گاز ایران ، مصرف غیربهینه داخلی است. یارانه انرژی باعث شده مصرف گاز خانگی و نیروگاهی در زمستان به بیش از ۸۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، در حالی که تولید حدود ۹۰۰-۹۵۰ میلیون مترمکعب است. این یعنی حاشیه صادراتی تقریباً صفر میشود.
از سوی دیگر ، رضا پدیدار، رئیس فدراسیون صنعت نفت ایران،در خصوص پیامدهای بینالمللی این افت صادرات اظهار کرد: با توجه به اینکه قرارداد منعقد شده میان ایران و عراق در زمره اسناد محرمانه است،بنده به عنوان کارشناس از مفاد و جزئیات دقیق آن اطلاعی ندارم. وی در ادامه تصریح کرد: مقامات وزارت نفت و شرکت ملی گاز باید در خصوص هزینههای حقوقی و جریمههای بینالمللی احتمالی ناشی از این قطع صادرات پاسخگو باشند.
از سوی دیگر، کارشناسان عراقی مانند هری استپانیان عضو ارشد انستیتو انرژی عراق هشدار میدهد که بدون جایگزینی سریع گاز ایران، عراق در تابستان ۲۰۲۶ با بحران برق شدید روبرو خواهد شد. عراق در حال سرمایهگذاری در پروژههای LNG (مانند قرارداد ۴۵۰ میلیون دلاری با Excelerate Energy آمریکا) و افزایش تولید داخلی گاز (از فلرینگ) است، اما این پروژهها تا ۲۰۲۸-۲۰۳۰ به نتیجه نمیرسند.
پیامدها برای اقتصاد ایران
این کاهش صادرات مستقیماً بر تراز پرداختها تاثیر میگذارد. در شرایطی که صادرات نفت ایران نیز تحت فشار تحریمها و قیمتهای جهانی است، از دست دادن حتی ۶۷۰ میلیون دلار درآمد گازی قابل توجه است. علاوه بر این، تضعیف روابط انرژی با عراق میتواند صادرات غیرنفتی ایران به این کشور (بزرگترین مقصد صادراتی ایران) را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
پارادوکس انرژی ایران
سقوط ۲۵ درصدی صادرات گاز به عراق در ۲۰۲۵ بیش از یک آمار اقتصادی است؛ نشانهای از پارادوکس انرژی ایران است . کشوری با دومین ذخایر گاز جهان که به دلیل مدیریت ناکارآمد، تحریمها و مصرف داخلی افسارگسیخته، قادر به ایفای نقش صادرکننده پایدار نیست. این وضعیت نه تنها فرصتهای ارزی را از دست میدهد، بلکه اهرم نفوذ منطقهای را نیز کمرنگ میکند. برای خروج از این چرخه، ایران نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق در مصرف انرژی، حذف یارانههای غیرهدفمند و جذب سرمایهگذاری خارجی است – راهحلهایی که در شرایط فعلی سیاسی و اقتصادی، چالشبرانگیز به نظر میرسند.
نظر شما