در گفتگوی «صفحه اقتصاد» با محمد ایرانی، تحلیلگر مسائل خاورمیانه بررسی شد
از تلاش های دیپلماتیک کشورهای منطقه تا مذاکره احتمالی ایران و آمریکا
محمد ایرانی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در گفتگو با صفحه اقتصاد: ما تکلیف مان مشخص نیست و نمی دانیم با آژانس بین المللی چگونه برخورد کنیم. به عبارتی تصمیم سازی در کشور، در برخی موارد به بن بست رسیده است و هنوز به این جمع بندی نرسیده اند که با آژانس باید چه کار کنند.
در هفته های اخیر، کشورهای ترکیه، مصر، عربستان، قطر و عمان که کشورهای همسایه ایران و منطقه هستند به طور مکرر تلاش کرده اند که بین ایران و ایالات متحده آمریکا میانجی گری کنند تا مسائل اختلافی و به طور مشخص پرونده هسته ای ایران، با مذاکره خاتمه پیدا کند و توافقی حاصل شود و تنش ها تمام شود.
در گفتگویی که «صفحه اقتصاد» در همین ارتباط با محمد ایرانی (تحلیلگر مسائل خاورمیانه و دیپلمات پیشین وزارت خارجه)، انجام داده است، شرایط پرونده هسته ای ایران و تلاش های دیپلماتیک کشورهای منطقه و چرایی این تلاش ها، به بحث گذاشته شده است و در ادامه این گفتگو را می خوانید.
*****
*در ماه های قبل، مقامات کشور عمان تلاش زیادی کردند که در موضوع هسته ای، بین آمریکا و ایران میانجی گری کنند. نهایتاً آن مذاکرات به نتیجه نرسید و جنگ ۱۲ روزه اتفاق افتاد. در هفته های اخیر، برخی از کشورهای همسایه و منطقه، از جمله وزیر خارجه ترکیه تلاش های زیادی کردند تا تنش ها کاهش پیدا کند و پیشنهادهایی هم مطرح کرده اند.
وزیر خارجه مصر هم، در روزهای اخیر، چند بار با آقای عراقچی و آقای ویتکاف، نماینده ترامپ در مسائل خاورمیانه تلفنی صحبت کرده. جنابعالی، این نوع تلاش های دیپلماتیک را چگونه تحلیل می کنید و چه برداشتی از این اقدامات کشورهای منطقه دارید؟
-مقامات کشور ما و مخصوصاً وزیر خارجه ما، به طور رسمی اعلام کرده که از نظر جمهوری اسلامی ایران، هر کشوری که تلاش می کند منطقه به سمت جنگ نرود، ما از این نوع تلاش ها استقبال می کنیم. این که ترکیه، فعال شده و اقداماتی انجام می دهد، یا کشورهای عربی مثل عربستان سعودی، اقداماتی انجام داده اند و این اقدامات، برای جلوگیری از وقوع جنگ است، در این موضوع تردیدی وجود ندارد.
هر کشوری تلاش می کند این پرونده را با وساطت خودش به سرانجام برساند و موفقیت در این زمینه، قطعاً یک دستاورد مهم در چارچوب سیاست خارجی آن کشور است. این نوع اقدامات از یک زاویه و یک بُعد، اهمیت دارد ولی بیشتر جنبه شکلی دارد. آنچه که مسلم است این است که کشورهای منطقه و همسایه ایران و مخصوصا کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، از شرایطی که آمریکایی ها در منطقه رقم می زنند نگران هستند.
*این نگرانی ها به چه دلیل است؟
-راهبرد این کشورها، توسعه اقتصادی و فناوری بوده و آنها تمایل به ارتباط با تمامی کشورهای دنیا دارند. بنابراین، این کشورها نیاز به یک منطقه باثبات دارند. این کشورها به خوبی می دانند که با وجود ثبات در منطقه می توانند اهداف اقتصادی خودشان از جمله تجارت آزاد و تولید و صادرات نفت و انرژی را محقق کنند و در صورت وقوع جنگ، این حوزه ها می تواند به خطر بیفتد.
*در اکثر کشورهای منطقه از جمله کشور قطر، پایگاه های نظامی آمریکا تاسیس شده. آیا تلاش این کشورها عمدتاً برای این است که مقامات این کشورها احتمال می دهند و نگران هستند در صورت وقوع جنگ و اقدامات احتمالی متقابل که انجام می شود این پایگاه ها و در اصل، کشور خودشان مورد اصابت قرار بگیرد؟
-یکی از اهداف این کشورها، موضوع تداوم تجارت خارجی و توسعه ای است که آنها ترسیم کرده اند. نکته دوم در مورد نگرانی آنها، به وضعیت داخلی آنها برمی گردد. به هر حال، این کشورها از نظر استقرار پایگاه های آمریکا به شدت آسیب پذیر هستند. به طور طبیعی، این مساله برای آنها، خوشایند نیست.
یکی دیگر از نگرانی ها مرتبط با این است که این کشورها، سرمایه گذاری هایی را شروع کرده اند و در صورت وقوع جنگ، همه اینها به خطر می افتد. به هر شکل یعنی هم سیاسی و امنیتی و هم اقتصادی که نگاه کنیم، این کشورها وقوع جنگ را برای خودشان به عنوان خط قرمز ترسیم کرده اند و نگران هستند و مایل نیستند در منطقه جنگ شروع شود. بنابراین، بیشترین تلاش ها را انجام داده اند که جنگ اتفاق نیفتد. پیشنهاد آنها به طرف آمریکایی این است که شما باید با ایرانی ها مذاکره کنید.
ایران هم قبلاً آمادگی خودش را برای انجام مذاکره اعلام کرده است. بنابراین، این کشورها تلاش می کنند که آقای ترامپ را راضی کنند تا جنگ در منطقه اتفاق نیفند. این که آیا واقعاً لشکرکشی ها آمریکایی ها و جا به جایی های نظامی از جمله ناو و تجهیزات که آنها انجام داده اند، به معنای این است که جنگ واقعی در پیش است، یا به عنوان یک اهرم فشار است، قابل بحث است. تحلیلگران و ناظران هر کدام در این زمینه نظر خاص خودشان را دارند.
*وزیر خارجه ترکیه به آمریکایی ها پیشنهاد داده که فعلا فقط راجع به مساله هسته ای مذاکره انجام شود. در روز جمعه آقای عراقچی سریعاً به ترکیه رفت و بعد از دیدار با وزیر خارجه ترکیه، یک کنفرانس مطبوعاتی مشترک هم برگزار شد.
آیا ترکیه می تواند آمریکا را قانع کند که فعلاً فقط در زمینه هسته ای مذاکره شود و این که ترکیه سعی دارد مساله بزرگتر را از بقیه مسائل جدا کند تا یک کلاف سردرگم نشود، می تواند با این پیشنهاد، آمریکا را اقناع کند؟
-پشت این طرحی که ترک ها در مورد مذاکره ایران و آمریکا دارند، یک نگرانی جدی وجود دارد که اگر آمریکایی ها بخواهند در مذاکرات احتمالی شان با طرف ایرانی، همه موارد اختلافی را روی میز مذاکره بگذارند، احتمال به نتیجه رسیدن مذاکرات، صفر است و نمی تواند موفق شود مخصوصاً اگر بحث های موشکی، یا بحث هم پیمانان منطقه ای را با ایران مطرح کنند. چرا که پاسخ ایران، منفی است.
به نظرم پشت قضیه پیشنهاد ترکیه، این است که جریاناتی مثل اسراییلی ها به آمریکایی ها فشار می آورند که مذاکراتی احتمالی را به عدم نتیجه برسانند و هیچ گزینه ای به غیر از گزینه نظامی وجود نداشته باشد. این حالت، ترجیح اسراییلی ها بوده ولی تلاش های ترکیه، از دو زاویه قابل بررسی است. یک زاویه از جنبه واقع گرایی است که با اطمینان می دانند مذاکرات به نتیجه نخواهد رسید اگر آمریکایی ها بخواهند همه پرونده ها را با هم مطرح کنند. دوم این که ترکیه می خواهد اسراییلی ها را در زاویه ای قرار بدهد که تاثیرگذاری جدی روی تصمیمات آمریکایی ها نداشته باشند.
*در همان چند دور مذاکرات که با میانجی گری عمان به طور غیر مستقیم بین ایران و آمریکا انجام شد، بالاخره چند دقیقه آقای عراقچی و ویتکاف با هم دیدار کرده و با هم صحبت کرده بودند.
الان ارتباط آقای عراقچی با اقای ویتکاف، در حد این است که در واتساپ با هم چت می کنند. به اعتقاد شما، این نوع ارتباط بین دو مقام کشور می تواند روی شخص ترامپ که یک فرد خودشیفته هست و به صورت فردی تصمیم های دولت را می گیرد، تاثیر بگذارد؟
-در مورد این که به صورت چت هست، یا این که با همدیگر مکالمه هم دارند، حداقل من اطلاع ندارم ولی به غیر از چت، موارد جدی تر، وجود دارد. آقای عراقچی هم، اعلام کرده که بعد از مذاکرات عمان، هیچوقت تماسش با آمریکایی ها قطع نشده. آمریکایی ها منتظر هستند که ببینند با اعلام مواضعی که داشته اند، مقامات ایرانی چه واکنشی از خودشان نشان می دهند.
البته کانال های دیگری هم هست و پیام ها به شکل های دیگر هم بین ایران و آمریکا انتقال پیدا می کند. هر چند که این شکل ارتباط بین آقای عراقچی و مقامات آمریکایی، بی تاثیر نیست. اخیراً آقای ترامپ گفت که ما از ایرانی ها این خبر را دریافت کرده ایم که موافق هستند مذاکره شود و می دانیم که آنها دنبال جنگ نیستند و دنبال این هستند که گفتگو شکل بگیرد. به نظرم، این نوع اظهار نظرهای آقای ترامپ، ناشی از همین تماس هایی است که وجود دارد و در حد خودش، تاثیر نسبی خواهد داشت.
*مکانیسم ماشه که در قالب توافق برجام بود، فعال شده و در نتیجه تحریم های بین المللی با تصویب سازمان ملل متحد، دوباره علیه کشور ما اجرایی شده. الان تحریم ها در حال اجرا هست و زمان دارد می گذرد. این گذشت زمان به ضرر ایران هست و نرخ دلار در بازار آزاد به ۱۶۵ هزار تومان رسید.
در این حالت، آیا وزارت امور خارجه به عنوان مغز متفکر دولت در حوزه دیپلماسی، نمی تواند بهتر عمل کند و آیا با کارشناسان، صاحب نظران و دیپلمات های باتجربه، صحبت می کند که ایده هایی را از آنها بگیرد تا بهتر عمل کند؟
-من که مدتی هست ارتباطی با وزارت خارجه ندارم و چند سال هست که بازنشسته شده ام ولی به نظرم، این سوال بیش تر متوجه کسانی است که تاثیر تحریم ها را نادیده می گرفتند و برای تحریم ها اصلاً اهمیتی قائل نبودند.
با وجود بحث هایی که در مورد آثار منفی تحریم مطرح می شد و استدلال هایی که می شد که تحریم تاثیر گذار خواهد بود، برخی با حالت تمسخر در مورد تحریم صحبت می کردند. تا الان ایران برخی ظرفیت ها را داشت و از آنها استفاده می کرد، تا تاثیر تحریم ها کمتر شود ولی الان این ظرفیت ها، کاهش پیدا کرده و شرایط شکننده ای برای ما ایجاد شده. به همین دلیل، امروزه مجبور شده اند که اعتراف کنند که برای حل مساله تحریم ها، باید راه حل پیدا کرد.
*آیا وزارت خارجه با شما تماسی داشته که دیدگاه ها و نظرات شما را در این زمینه بداند یا اطلاع دارید که از بقیه دیپلمات ها نظر خواسته و مشورت گرفته اند یا نه؟
-این موضوع، یک موضوع روشن و جا افتاده است و نیاز به مشورت گرفتن ندارد.
*ترامپ در روز چهارشنبه هفته قبل فقط تاکید کرد که اگر ایران قبول کند که بمب اتمی نسازد می توانیم مذاکره کنیم و به توافق برسیم. مقامات ایران هم می گویند آماده مذاکره هستیم و قصد هم نداریم بمب اتمی بسازیم.
فعلاً آمریکا و کشورهای اروپایی، بحث سرنوشت آن ۴۰۰ کیلو اورانیوم تا ۶۰ درصد غنی سازی شده را هم پیش می کشند. آیا الان که آمریکا می گوید ایران بمب اتمی نسازد و ایران هم می گوید بمب اتمی نمی سازیم، نمی شود یک راه حل برای توافق پیدا شود؟
-این فرصت ها دیگر از دست رفت. در آن زمان که می توانستیم امتیازات را روی میز بگذاریم و بحث کنیم، از این فرصت ها ساتفاده کنیم ولی این فرصت ها به دلایل مختلف از دست رفت. بالاخره در کشور، یکپارچگی وجود نداشت و اصلاً اعتقاد نداشتند که ما این مساله را باید حل کنیم. همیشه این بحث مطرح می شد که ربطی به آنها ندارد و چرا دخالت می کنند.
امروزه شرایط عوض شده و گروهی که در داخل کشور مخالف مذاکره بودند، الان ساکت شده اند. شرایط امروز را نگاه نکنید که دیگر آن نوع مخالفت ها وجود ندارد. طرف مقابل هم، این موضوع را می داند و احساس می کند که امروز ایران تحت فشار قرار گرفته و در جاهایی باید امتیاز بیش تری بدهد. در اینجا، هنر دیپلماسی این است که بتوانیم از این بحران به شکلی خارج شویم که کمترین امتیاز ممکن را بدهیم و بتوانیم بهترین شرایط را برای کشور ایجاد کنیم.
در ضمن، وقتی ما از سیاست خارجی ایران صحبت می کنیم، سیاست خارجی فقط محدود به وزارت خارجه نیست. نهادهای مختلف داخل کشور با هم تصمیم می گیرند و به وزارت خارجه می گویند برو اجرا کن.
*ایران می گوید دنبال ساخت بمب اتمی نیست و مقامات ایران می گویند در بمباران هایی که انجام شد آن ۴۰۰ کیلو اورانیوم زیر آوار است. پس ایران به این مواد دسترسی ندارد و امریکا هم می گوید ایران بمب اتمی نسازد. تحریم هایی بین المللی به خاطر همین مساله علیه ایران، دوباره اجرایی شده. راه حلی که شما پیشنهاد می کنید چه هست که این مشکل حل شود؟
-آنها دقیقاً روشن نکرده اند که بحث شان در مورد هسته ای، شامل چه مواردی است. در ایران گفته می شود وقتی که شما می گویید نابود کرده ایم پس دنبال چه چیزی هستید. البته در ایران برخی گفتند که آن 400 کیلو هیچ آسیبی ندیده است.
*اقای عراقچی بارها گفته که آن ۴۰۰ کیلو اورانیوم ۶۰ درصدی غنی سازی شده زیر آوار بمباران است.
-بله ولی در داخل کشور، همصدایی وجود ندارد و بارها نمایندگان مجلس و افرادی از جاهای دیگر گفته اند این مواد سالم است. این افراد، به نحوی هم، به طرف مقابل، گرا می دهند.
*در عمل این همان پیشنهاد ترکیه است.
-به نظر می رسد آنها این پرونده را در اختیار آزانس قرار می دهند. مقامات آژانس بین المللی انرژی انتمی، می گویند اگر این مواد از بین رفته و زیر آوار هست، بازرسان ما باید بازدید کرده و راستی آزمایی کنند. در حالی که در داخل کشور، جواب می دهند که بازرسان آژانس نباید از تاسیسات بمباران شده بازدید کنند. این دیگر بن بست است.
*آژانس بین المللی باید در اسفند ماه ۱۴۰۴، در مورد نحوه همکاری ایران با آژانس، گزارش خود را ارائه کند. فکر می کنید این مساله تا اسفند ادامه پیدا می کند؟
-بله حتماً همین طور می شود.
*پس تا آن زمان این مساله به صورت معلق می ماند؟
-بله ولی این طور فایده ای برای ما ندارد. ما تکلیف مان مشخص نیست و نمی دانیم با آژانس بین المللی چگونه برخورد کنیم. به عبارتی تصمیم سازی در کشور، در برخی موارد به بن بست رسیده است و هنوز به این جمع بندی نرسیده اند که با آژانس باید چه کار کنند.
تصمیم گیری سخت بوده ولی در عین حال به مرحله ای رسیده ایم که روی لبه تیغ هستیم و باید هر چه سریعتر، تصمیم بگیریم. در شرایط سخت، بعضی اوقات شرایط ایجاب می کند که برخی امتیازات بدهیم تا توافق حاصل شود.
نظر شما