در گفتگوی صفحه اقتصاد با امیر حسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو بررسی شد
رانت ۶۴۰ هزار میلیارد تومانی، از خودروسازان تا بازار آزاد خودرو
امیر حسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو در گفتگو با صفحه اقتصاد: در حد ۵۰ درصد خودروهای قرعه کشی ها را به طرح جوانی جمعیت اختصاص داده اند. اکثر کسانی که در قالب این طرح، خودرو خریده اند آنها را فروخته اند. مقرر شد که خریداران، حق ندارند در سال اول، خودروی تحویلی را بفروشند. در اسلام، ما نمی توانیم حق مالکیت خصوصی را از مالک سلب کنیم. در نتیجه مالک خودروی جدید، به طور قولنامه ای، خودروی خودش را می فروشد.
در روزهای اخیر، برخی فعالان صنعت قطع سازی خودرو اعلام کرده اند که اختلاف قیمت فروش درب کارخانه شرکت های خودروسازی با قیمت بازار آزاد خودرو، به رقم ۶۴۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. بر این اساس اعتقاد این است که ۶۴۰ هزار میلیارد تومان رانت توزیع می شود. باور این فعالان اقتصادی این است که این رانت نباید به خریداران خودرو داده شود و باید قیمت فروش خودرو در کارخانه واقعی شود و این رقم نصیب خودروسازان شود تا از زیان خارج شوند.
در گفتگوی «صفحه اقتصاد» با دکتر امیرحسن کاکایی (استاد دانشگاه و متخصص بازار و صنعت خودرو)، چالش ها و دلایل افزایش تیراژ نداشتن شرکت های خودرو سازی برای کاهش هزینه تولید و بحث رانتی که می گویند وجود دارد و توزیع می شود، مورد نقادی و کنکاش قرار گرفته است که در ادامه، آن را می خوانید.
*****
*بر اساس برنامه درازمدت صنعت خودرو که در چارچوب سند چشم انداز ۲۰ ساله ایران وجود داشت و اجرای این سند از سال ۱۳۸۴ تا پایان سال ۱۴۰۳ بود، هدفگذاری شده بود که تولید خودروهای سواری و وانت ایران در سال ۱۴۰۴، نهایتاً به ۳ میلیون دستگاه برسد. در برنامه های اخیر وزارت صنعت، معدن و تجارت، در آن تعیین هدف اصلی، تجدیدنظر شده و هدفگذاری شده که در سال ۱۴۰۴ تعداد یک میلیون خودروی سواری و وانت تولید شود. در اصل در هدفگذاری جدید نسبت به هدف اولیه، عقب نشینی شده و هدف یک میلیون دستگاه را برای تولید امسال تعیین کرده اند.
آمار ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ نشان می دهد که در مجموع کاهش حدود ۵ درصدی تولید خودروی سواری رخ داده. تولید شرکت های بزرگ سایپا و پارس خودرو کاهش داشته ولی تولید ایران خودرو در این مدت ۱۶ درصد افزایش داشته است. الان هم بحث هایی مطرح شده در مورد رانت بسیار بزرگ ۶۴۰ هزار میلیارد تومانی ناشی از اختلاف قیمت کارخانه با قیمت بازار آزاد خودرو. جنابعالی فکر می کنید چرا یک موقع، هدفگذاری تولید ۳ میلیون دستگاه سواری بوده و الان هدفگذاری جدید تولید یک میلیون خودرو سواری هست ولی محقق شدن تولید همین یک میلیون خودروی سواری جای بحث و سوال دارد؟
-آن هدفگذاری تولید سالیانه 3 میلیون خودرو، در سال 1386 انجام شد و آن هدفگذاری با توجه به نگاه ما و ریل گذاری ای که در 20 سال گذشته انجام شده بود، اعلام شد. وقتی آن عدد 3 میلیون گفته شده، ما باید ببینیم که در این 20 سال چه کار کرده ایم. واقعیت این است که در 20 سال گذشته، سیاست ما به طور کامل، ضد توسعه بوده است. این خلاصه حرف است ولی حالا در این زمینه توضیح می دهم که منظور من چه هست.
در سال های اخیر، هدفگذاری تولید یک میلیون خودرو انجام شده ولی باز قرار بود که یک میلیون و 200 هزار خودرو تولید شود که الان همین یک میلیون خودرو هم به سختی تولید می شود. این نشان می دهد که به نحوی ما اصلاً سیاست نداشته ایم. چون سیاستگذاری صنعتی، بالاخره باید یک خروجی در حد تیراژ بدهد. ما الان صرفاً در مورد تیراژ صحبت می کنیم و اگر در مورد قیمت و کیفیت صحبت کنیم که در این زمینه ها، کاملاً شکست خورده ایم.
در سال 1386 قرار ما این بود که در اقتصاد جهانی باشیم و سیاست های توسعه ای به کار ببریم. در آن سال ها در حوزه های گاز و برق مشکل نداشتیم. در دهه 80 شمسی ما 800 میلیارد دلار درآمد نفتی داشتیم و قیمت یک بشکه نفت حتی تا 150 دلار بالا رفت.
*در زمان آقای احمدی نژاد، قطعی برق برنامه ریزی شده داشتیم. جدول های زمانی دقیقی منتشر می شد و قطع شدن برق طبق آن جدول ها انجام می شد.
-در سال 1386 صنعت برق ایران به شدت رشد داشت و حتی صنعت گاز ما. من چون خودم در انجام پروژه ها بودم، در این زمینه اطلاعات دارم. برای مثال، در صنعت گاز ما یک خط هفتم برای صادرات گاز به راه می افتاد به سمت پاکستان و هند و خط صلح نام گرفته بود. در آن سال ها، سرمایه گذاری سنگینی انجام شد و با کمک بازار جهانی، از تکنولوژی های سطح بالا استفاده می شد.
حتی در یکی از سال های این دوره 20 ساله، تولید سالیانه کل خودروهای ایران، به یک میلیون و 650 هزار دستگاه هم رسید. پس برخی بالا و پایین ها داشته ایم ولی از سال 1391 که اولین تحریم جدید آغاز شد و به طور خاص از سال 1397 که آمریکا از توافق برجام خارج شد و تحریم ها به سطح خیلی بالاتر رفت، ما با چالش های جدی تر روبرو شدیم.
مشکل این بود که سیاستمداران ما، اصلاً این تغییر اساسی در ریل توسعه را ندیده اند. بحث سیاستگذاری را مطرح کردم ولی از سال 1397 تا الان ما به طور مستمر، اثر تحریم ها را انکار می کنیم. البته در سال 1391 هم، همین طور بود ولی از سال 1397، همه می گویند از اثر تحریم ها خبری نیست. آقای احمدی نژاد، در مورد قطعنامه های تحریمی شورای امنیت سازمان ملل، کلمه ورق پاره را به کار می برد.
*اخیراً آقای عراقچی، وزیر امور خارجه در دولت آقای پزشکیان، در سمیناری در اصفهان گفت تحریم برکاتی دارد.
-پس هنوز که هنوز است مسئولانی داریم که باور ندارند ریل توسعه، عوض شده. حتی اصلاً در سال های اخیر، ریل توسعه در دنیا عوض شده، یعنی از سال 2018 میلادی، جنگ تجاری و تعرفه ای بین آمریکا و چین و بقیه دنیا شروع شده. در حالی که در سال گذشته، نمایندگان مجلس ایران گفتند که تعرفه ها را پایین بیاوریم. این یعنی این که نمایندگان مجلس نمی داند که دنیای امروز با دنیای 10 سال قبل، فرق می کند. در دنیا قبلاً به دنبال این بودند که تعرفه ها را تا 20 درصد و 5 درصد کاهش بدهند.
در مورد همان عدد 3 میلیون تولید سالیانه خودرو، بگویم که ما به آقای فاطمی امین، وزیر پیشنهادی در دولت آقای رئیسی، پیغام دادیم که آقای فاطمی امین، تولید سالیانه 3 میلیون خودرو، غیر ممکن است. ما گفتیم این هدفگذاری تولید 3 میلیون خودرو، مال آن دنیایی است که در سال 1386 ترسیم کرده بودیم و آن دنیایی بود که قبل از تحریم های سال 1391 می توانستیم به آن برسیم ولی الان تولید 3 میلیون خودرو، غیر ممکن است.
البته متاسفانه آقای فاطمی امین، برای گرفتن رای اعتماد به مجلس، دوباره گفت به تولید سالیانه 3 میلیون خودرو می رسیم. آقای فاطمی امین، این قول را داد، و هیچوقت این موضوع از یادم نمی رود. حتی آقای فاطمی امین گفت 15 درصد از قیمت خودروها را پایین می آورم. این صحبت ها فقط مربوط به 4 سال پیش، یعنی سال 1400 است و مثلاً مربوط به 20 سال پیش نیست.
خیلی جالب است که مسئولان، حتی نگاه نمی کنند که آن پرونده تولید سالیانه 3 میلیون خودرو، مربوط به چه سالی و چه شرایطی بوده است. وقتی که شما اصلاً مشکل را قبول نکنید و به راه خودتان ادامه بدهید، مشکل عمیق تر می شود. الان در وضعیتی هستیم که نه برق درست و حسابی صنعتی داریم، نه آب درست و حسابی داریم و نه گاز داریم. آلودگی هوا هم، دارد همه ما را خفه می کند. در ادامه، به موضوع ارز می رسیم.
*این مشکلات و مشکلات احتمالی دیگر چطور بر صنعت خودرو تاثیر گذاشته اند؟
-ارز امسال به چنان چالشی برخورد کرد که دولت، نرخ ارز توافقی را از 70 هزار تومان به 130 هزار تومان افزایش داد. الان ما انتظار داریم که دولت بگوید اشتباه شده ولی چنین چیزی نمی گوید. چرا این طور شده؟ چون دولت، ارز ندارد. الان چالش ارزی ما، به اوج خودش رسیده. تا قبل از این تصمیم دولت، برای تک نرخی کردن ارز، وارد کنندگان 210 تا 250 روز در صف تخصیص ارز می ایستادند تا ارز 70 هزار تومانی دریافت کنند.
یک چالش دیگر که امسال اضافه شد چالش نقدینگی است و به طور مستمر دارد بدتر هم می شود. وقتی قیمت هر چیزی 2 برابر شده، پس 2 برابر آن، ریال لازم داریم تا خرید را انجام بدهیم. به همین دلیل، اقتصاد کشور قفل می کند، به خصوص با قیمت گذاری دستوری.
یک اتفاق دیگر در 8 سال گذشته به تدریج رخ داده و آن هم، این است که تورم کالا در ایران، بالاتر از تورم دستمزدها بوده. پس درآمدها بیش تر کاهش پیدا کرده است. چرا که متوسط افزایش قیمت مواد اولیه در 8 سال اخیر 25 برابر بوده ولی دستمزدها در صنعت، فقط 13 تا 15 برابر شده. به همین علت است که ما فقیر شده ایم، یعنی هر سال نرخ تورم مثلاً 40 درصد بوده ولی دستمزد ما فقط 20 درصد افزایش پیدا کرده است.
در سال های اخیر، ما به تدریج فقیر شده ایم و این فقیر شدن باعث کاهش بازار و کاهش تقاضا می شود. تقاضاهای خرید در ثبت نام شرکت های خودرو سازی، بیش تر تقاضای کاذب دلالی و لاتاری است. برای مثال، اگر 10 میلیون نفر برای خرید 30 هزار خودروی جدید، اقدام می کنند، آنها فقط آمده اند که در اصل در لاتاری شرکت کنند و نه در خرید خودرو.
*یعنی اکثر شرکت کنندگان در قرعه کشی نمی توانند خودرو بخرند؟
-اصلا این موضوع واضح است و امکان ندارد بخرند. برآوردهای ما در کشور این است که حداکثر یک میلیون نفر می توانند خودرو بخرند. تقاضای واقعی بر اساس نیاز و درآمد تعیین می شود. فردی، متقاضی واقعی است که هم نیاز دارد و هم پول خرید را دارد. ما می دانیم که قیمت ها بالا رفته و درآمدها پایین آمده. پس تعداد کسانی که پول خرید خودروی جدید را دارند کم شده. شاید 500 هزار نفر از ثبت نام کنندگان فعلی، پول خرید خودرو را داشته باشند.
بنده به دلیل این که در آن هدفگذاری سال 1386 تولید خودرو نقش داشته ام، باید بگویم که برآورد ما این بود که 3 میلیون خودرو تولید می کنیم. قرار بود از این تعداد، یک میلیون خودرو را صادر کنیم و 10 درصد نیاز بازار ایران، توسط واردات خودرو تامین شود. پیش بینی ما در سال 1386 از تقاضای سالیانه بازار خودرو 2 میلیون و 400 هزار خودرو بود. البته با این شرط بود که در اقتصاد، نرخ رشد اقتصادی سالیانه 8 درصد محقق شود.
در حالی که عملاً در خیلی از سال ها رشد اقتصادی ما منفی بوده و درآمد هم کاهش داشته است. الان اکثر خودروهایی که در قرعه کشی فروخته می شود در پارکینگ های دلال ها مانده و به نوعی انبار شده است. ما دو چالش کلان داریم که یکی از آنها چالش های داخل صنعت خودرو بوده و یکی هم چالش های اقتصادی بازار است.
*چند میلیون خودروی فرسوده هم داریم که اگر جایگزین شوند، تولید خودرو باز جوابگو نخواهد بود.
-ما الان چالش اقتصادی داریم و حتی کامیون های بالای 50 سال عمر، در کشور فعالیت دارند. الان صاحب این کامیون ها، با گازوئیل ارزان بار جا به جا می کنند و اگر صاحبان آنها بخواهند کامیون جدید داشته باشند برای آنها صرفه اقتصادی ندارد.
*آیا می شود اقداماتی انجام داد که خریدار واقعی، در ثبت نام شرکت های خودروسازی شرکت کند و از آن خودرو هم استفاده کند و نه برای دلالی و سود بیش تر یا فروش با قیمت بالاتر در بازار آزاد؟
-خیر. تمام این راه حل ها را در این 8 سال امتحان کرده اند. برای مثال، در حد 50 درصد خودروهای قرعه کشی ها را به طرح جوانی جمعیت اختصاص داده اند. اکثر کسانی که در قالب این طرح، خودرو خریده اند آنها را فروخته اند. جالب است که مقرر شد که خریداران، حق نداشته باشند که در سال اول، خودروی تحویلی را بفروشند. این هم یک راه حل است ولی در اسلام، ما نمی توانیم حق مالکیت خصوصی را از مالک سلب کنیم. در نتیجه مالک خودروی جدید، به طور قولنامه ای، خودروی خودش را می فروشد.
*الان قیمت بازار آزاد خودرو، بیش از قیمت درب کارخانه و شرکت خودرو سازی است. شورای رقابت، آنالیز هزینه ها را بررسی می کند و در ادامه سازمان حمایت از مصرف کنندگان و تولید کنندگان وزارت صنعت و معدن، میزان افزایش قیمت فروش را طبق فرمول شورای رقابت، بررسی کرده و به خودرو سازان اعلام می کند. آیا درست است که قیمت کارخانه خودرو سازی، افزایش جهشی داشته باشد و به قیمت بازار آزاد برسد؟
- در یک ماه اخیر، چالش ارزی داشته ایم و فعلاً به تعادل نرسیده ایم. پس اگر فعلاً در مورد دوره قبل از یک ماه اخیر، صحبت کنیم بهتر است. در آن دوره، بسیاری از قیمت خودروهای مونتاژی شرکت های خودروسازی، نزدیک قیمت بازار آزاد بود و حتی در مواردی، قیمت خودروی مونتاژی بالاتر از قیمت بازار آزاد بود. در صورتی که مشکل قیمت گذاری، در مورد خودروهای اقتصادی ایران خودرو و سایپا هست.
قیمت گذاری دستوری این نوع خودروها را طبق ضابطه انجام نمی دهند، بلکه سلیقه ای عمل می کنند. برای مثال، فرمول افزایش قیمت وجود دارد ولی مسئولان مربوط به تعیین قیمت خودرو، به طور سلیقه ای مثلاً می گویند 15 درصد افزایش قیمت خودرو عملی شود.
*الان اعلام شده که ۶۴۰ هزار میلیارد تومان اختلاف قیمت بین خودروهای کارخانه و بازار آزاد وجود دارد و می گویند این مقدار رانت در یک سال ایجاد شده. در این میان، شرکت ایران خودرو در ۹ ماهه امسال ۱۶ درصد بیش تر تولید خودرو داشته است. اگر تولید بقیه شرکت ها هم افزایش پیدا کند، هزینه سرانه تولید خودروی شرکت ها کاهش پیدا می کند. چرا این موفقیت که در ایران خودرو رخ داده، در شرکت های سایپا و پارس خودرو، رخ نمی دهد؟
-در اوایل سال 1404 ایران خودرو، طبق قانون، قیمت فروش محصولات خود را بالا برد. سایپا هم، همان میزان افزایش را طبق قانون اعلام کرد و حدود 30 درصد افزایش اتفاق افتاد. یک دفعه، همان مسئولان مربوطه، با سلیقه خودشان گفتند فقط 15 درصد قیمت ها را بالا ببرید. ایران خودرو، چون خصوصی سازی شده، بر این موضوع پافشاری کرد و در 6 ماهه اول امسال، کاملاً موفق بود.
در حالی که سایپا چون هنوز بخشی از آن دولتی است، زیر بار این دستور رفت و فقط 15 درصد افزایش قیمت داد. البته در فصل تابستان، اتفاقاتی افتاد و سازمان تعزیرات حکومتی و قوه قضاییه، علیه مدیران ایران خودرو اقدام کردند. هر چند که بعدا مسکوت اعلام شد. الان متاسفانه دولت، دوباره پایش را در یک کفش کرده و نمی گذارد ایران خودرو و سایپا قیمت ها را بالا ببرند.
برای مثال اگر ایران خودرو، می تواند قیمت را به اندازه 50 درصد بالا ببرد، دولت می گوید حق ندارید. وزیر صنعت و معدن، قبل از این که اینترنت قطع شود حتی در مورد افزایش قیمت خودروهای مونتاژی هم صحبت کرد و گفت مونتاژی ها هم حق ندارند قیمت شان را بالا ببرند. این اظهار نظر وزیر صنعت و معدن، برخلاف قانون است. در حالی که قانون، اجازه افزایش قیمت را به شرکت های خودروسازی می دهد. الان نرخ دلار که 70 هزار بود، به حدود 130 هزار تومان رسیده است. پس قیمت خودرو هم به طور متناسب باید بالا برود.
*شرکت های خودروسازی در سال ۱۴۰۴، دوبار افزایش قیمت داده اند. الان بحث این است که دولت، حداقل برای سال ۱۴۰۵ بالاخره با افزایش قیمت خودرو موافقت خواهد کرد. به نظر شما، آیا در ماه های آینده، قیمت خودروهای تولیدی شرکت های خودروسازی افزایش پیدا خواهد کرد؟
-هر چند دیر است ولی قیمت فروش خودروهای تولید شده حتما افزایش پیدا می کند. معلوم است که باید افزایش پیدا کند. الان سایپا، دارد نابود می شود. شرکت سایپا کمتر افزایش قیمت داد و نابودش کردیم. شرکت ایران خودرو، نمی تواند با شرایط فعلی ادامه بدهد و نمی تواند قیمت ها را بالا نبرد. مبنای نرخ دلار رسمی ما از 70 هزار تومان، به کانال 120 تا 140 هزار تومان پرش کرده است.
نرخ دلار نزدیک 80 تا 100 درصد افزایش قیمت داشته است. الان همه چیز و از جمله فولاد را دلاری می خرند. هزینه ها حداقل 60 تا 70 درصد بالا می رود. البته برای افزایش قیمت، باید محاسبات لازم انجام شود.
هر چند که این افزایش قیمت خودرو، گذشته نگر و مثلا بر اساس تورم 6 ماهه قبل هست و اسناد آن وجود دارد. این افزایش قیمت، بر اساس تورم فعلی اتفاق نمی افتد. بنابراین، قیمت فروش کارخانه، باید بالا برود و اگر بالا نرود تولید متوقف خواهد شد. من قاطعانه به شما می گویم و این حساب منطقی و دو دو تا چهار تا هست.
نظر شما