محسن راجی در گفت‌وگو با «صفحه اقتصاد»:
بقای امروز اقتصاد می‌تواند به قیمت فرسایش ظرفیت فردا تمام شود/ تاب‌آوری فقط به معنای دوام آوردن نیست
اقتصاد ایران طی سال‌های گذشته با شوک‌های متعددی از نوسانات ارزی و درآمدهای نفتی گرفته تا تورم، محدودیت‌های خارجی، کاهش سرمایه‌گذاری و انباشت ناترازی‌های مالی، بانکی، انرژی و زیرساختی مواجه بوده است اما به گفته محسن راجی اسدآبادی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر اقتصاد بخش عمومی، استمرار فعالیت اقتصادی به‌تنهایی به معنای تاب‌آوری نیست و باید بررسی کرد اقتصاد برای عبور از هر بحران چه هزینه‌ای پرداخته و پس از آن با چه ظرفیتی وارد بحران بعدی شده است.
صفحه اقتصاد - محسن راجی در گفت‌وگو با «صفحه اقتصاد» با تاکید بر اینکه تاب‌آوری اقتصادی مفهومی فراتر از «تحمل بحران» است، اظهار کرد: اقتصادی تاب‌آور است که بتواند در برابر شوک‌ها آمادگی داشته باشد، آثار آنها را جذب و مهار کند، کارکردهای حیاتی خود را حفظ کند، پس از شوک بازیابی شود و در نهایت خود را با شرایط جدید تطبیق دهد بدون اینکه برای عبور از بحران، ناپایداری‌های بزرگ‌تر و هزینه‌های سنگین‌تری به آینده منتقل کند.
تاب‌آوری فقط به معنای دوام آوردن نیست
محسن راجی گفت: ممکن است یک اقتصاد بتواند یک شوک را پشت سر بگذارد، اما این اتفاق با مصرف پس‌انداز، کاهش سرمایه‌گذاری، افزایش بدهی و کسری، استهلاک زیرساخت‌ها، کاهش قدرت خرید یا فرسایش سرمایه انسانی رخ داده باشد.
راجی تأکید کرد: در چنین شرایطی اقتصاد بحران را تحمل کرده، اما الزاما تاب‌آورتر نشده است.
وی افزود: برای اقتصاد ایران دیگر سوال اصلی این نیست که تاب‌آوری اقتصادی چیست؟ بلکه باید پرسید آیا اقتصاد ایران امروز از ظرفیت واقعی آمادگی، مقابله، بازیابی و سازگاری در برابر شوک‌ها برخوردار است یا خیر.
مدرس دانشگاه افزود: حتی باید یک مرحله جلوتر رفت و بررسی کرد که آیا تحمل شوک‌های گذشته، ظرفیت اقتصاد برای مواجهه با شوک‌های بعدی را افزایش داده یا بخشی از توان آینده اقتصاد را مصرف کرده است.
«تاب‌آوری خالص»؛ معیار مهم برای اقتصاد ایران
پژوهشگر اقتصاد بخش عمومی درادامه با اشاره به مفهوم «تاب‌آوری خالص» گفت: اگر خانوار برای مقابله با تورم مجبور شود پس‌انداز خود را مصرف کند، دارایی بفروشد، مصرف کالاهای ضروری را کاهش دهد یا برای جبران افت قدرت خرید به چندشغلی روی بیاورد، ممکن است در کوتاه‌مدت بحران را پشت سر بگذارد، اما اگر این رفتارها ظرفیت درآمدی و رفاهی آینده او را کاهش دهد، بخشی از تاب‌آوری آینده از بین رفته است.
او افزود: همین منطق درباره دولت نیز صدق می‌کند. دولت ممکن است برای حفظ هزینه‌های جاری و خدمات عمومی در کوتاه‌مدت از کسری بودجه، استقراض، فروش دارایی یا کاهش سرمایه‌گذاری عمومی استفاده کند، اما اگر نتیجه این سیاست‌ها افزایش ناترازی‌های آینده و محدود شدن فضای مالی دولت باشد، نمی‌توان این وضعیت را نشانه تاب‌آوری دانست.
راجی تصریح کرد: بقای امروز می‌تواند همزمان با فرسایش ظرفیت فردا اتفاق بیفتد.
او خاطر نشان کرد: تاب‌آوری خالص را می‌توان به‌عنوان ظرفیت ایجادشده برای مواجهه با شوک‌های آینده، منهای ظرفیتی تعریف کرد که برای تحمل شوک فعلی مصرف یا به آینده منتقل شده است.
تورم؛ شوکی که می‌تواند خودش به بحران بعدی تبدیل شود
مدرس دانشگاه بخش دیگری از تاب‌آوری اقتصادی را به وضعیت تورم و انتظارات تورمی مرتبط دانست و گفت: تورم تنها نتیجه یک بحران نیست و در شرایطی می‌تواند خود به سازوکاری برای انتقال و تشدید شوک تبدیل شود.
وی توضیح داد: افزایش نرخ ارز، رشد هزینه واردات، اختلال در عرضه یا افزایش هزینه‌های تولید می‌تواند در مرحله نخست سطح عمومی قیمت‌ها را افزایش دهد، اما اگر این افزایش قیمت، انتظارات خانوارها و بنگاه‌ها را تغییر دهد، رفتار اقتصادی آنها نیز تغییر خواهد کرد.
راجی گفت: خانوار ممکن است خرید خود را جلو بیندازد یا برای حفظ ارزش دارایی خود به بازارهای مختلف روی بیاورد؛ بنگاه نیز ممکن است قیمت محصولات خود را بر اساس هزینه‌های مورد انتظار آینده تعیین کند و نیروی کار برای جبران کاهش قدرت خرید، افزایش دستمزد بیشتری مطالبه کند.
این اقتصاددان افزود: در چنین شرایطی، شوک اولیه می‌تواند از طریق انتظارات و رفتار اقتصادی به موج‌های بعدی تورم تبدیل شود.
راجی تأکید کرد: بنابراین در سنجش تاب‌آوری اقتصادی فقط نباید پرسید «تورم چقدر است»، بلکه باید بررسی کرد اقتصاد تا چه اندازه می‌تواند یک شوک تورمی را جذب و مهار کند، بدون اینکه این شوک به انتظارات تورمی پایدار و سپس رفتارهای تورم‌زا تبدیل شود.
تورم مزمن، ظرفیت تاب‌آوری را فرسوده می‌کند
پژوهشگر اقتصاد بخش عمومی گفت: تورم مزمن می‌تواند ظرفیت تاب‌آوری اقتصاد را کاهش دهد؛ زیرا پیش‌بینی‌پذیری را کم می‌کند، افق تصمیم‌گیری را کوتاه می‌سازد، قراردادهای بلندمدت را دشوار می‌کند و انگیزه سرمایه‌گذاری مولد را کاهش می‌دهد.
وی افزود: تورم همچنین می‌تواند منابع را از فعالیت‌های تولیدی به سمت حفظ ارزش دارایی‌ها سوق دهد.
راجی معتقد است: برای سنجش تاب‌آوری پولی و تورمی اقتصاد ایران باید دست‌کم چهار ظرفیت مورد توجه قرار گیرد؛ آمادگی در برابر شوک تورمی، ظرفیت جذب و مهار شوک، توانایی تثبیت انتظارات تورمی و توان بازگشت تورم به یک مسیر باثبات پس از وقوع شوک.
کسری بودجه؛ نخستین آزمون تاب‌آوری مالی دولت
راجی یکی از مهم‌ترین ابعاد تاب‌آوری را ظرفیت مالی دولت دانست و گفت: دولت برای مقابله با بحران به منابع قابل بسیج نیاز دارد و باید مشخص شود که هنگام وقوع یک شوک بزرگ، آیا فضای مالی کافی برای حمایت از فعالیت اقتصادی، حفظ خدمات حیاتی و تأمین هزینه‌های اضطراری در اختیار دارد یا خیر.
وی ادامه داد: کسری‌های ساختاری، انعطاف‌پذیری محدود هزینه‌های بودجه، تعهدات جاری، وابستگی بخشی از درآمدها به منابع ناپایدار و افزایش تعهدات آینده می‌تواند این فضا را محدود کند.
به گفته این اقتصاددان، وجود منابع اسمی لزوماً به معنای برخورداری از ظرفیت مالی نیست و مسئله اصلی این است که دولت چه میزان منابع را می‌تواند بدون ایجاد ناترازی جدید بسیج کند.
راجی تأکید کرد: کسری بودجه فقط یک مسئله مالی نیست؛ می‌تواند به مسئله پولی، تورمی و در نهایت مسئله تاب‌آوری تبدیل شود.
وی توضیح داد: اگر دولت در زمان وقوع شوک برای تأمین هزینه‌های خود ناچار شود فشار بیشتری بر منابع پولی یا نظام مالی وارد کند، بخشی از شوک مالی می‌تواند به تورم و انتظارات تورمی منتقل شود و خود به یک شوک جدید تبدیل شود.
دولت برای تاب‌آوری به اصلاحات نهادی نیاز دارد
مدرس دانشگاه در ادامه، تاب‌آوری را صرفاً وابسته به میزان منابع اقتصادی کشور ندانست و گفت: نحوه بسیج، هماهنگی و تخصیص منابع نیز اهمیت دارد.
به گفته وی، اگر نقش دولت در اقتصاد روشن نباشد، وظایف میان نهادهای متعدد توزیع شده باشد، مراکز تصمیم‌گیری همپوشان باشند یا مسئولیت و پاسخگویی به‌روشنی مشخص نباشد، حتی برخورداری از منابع نیز الزاماً به واکنش مؤثر در برابر بحران منجر نمی‌شود.
وی افزود: در زمان بحران، سرعت و انسجام تصمیم‌گیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و دولت تاب‌آور باید بتواند منابع را سریع به نقاط بحرانی منتقل کند، سیاست‌های مختلف را با یکدیگر هماهنگ سازد و پیام معتبر و قابل پیش‌بینی به فعالان اقتصادی بدهد.
راجی معتقد است: به همین دلیل ساختار دولت و نظام تصمیم‌گیری باید به‌عنوان یکی از متغیرهای اصلی تاب‌آوری اقتصادی مورد بررسی قرار گیرد.
بدون تولید و سرمایه‌گذاری، تاب‌آوری پایدار نیست
این اقتصاددان در بخش دیگری از صحبت‌های خود، تولید و سرمایه‌گذاری را از پایه‌های اصلی تاب‌آوری دانست و گفت: اقتصادی که در زمان بحران فعالیت جاری خود را حفظ می‌کند اما سرمایه‌گذاری در آن کاهش می‌یابد، سرمایه فیزیکی و انسانی آن مستهلک می‌شود و بهره‌وری افزایش پیدا نمی‌کند، حتی ممکن است در کوتاه‌مدت مقاوم به نظر برسد، اما در بلندمدت ظرفیت مقابله با شوک‌های بعدی را از دست خواهد داد.
به گفته راجی، باید بررسی کرد که پس از هر شوک، تولید و سرمایه‌گذاری چه واکنشی نشان داده‌اند، چه میزان از ظرفیت تولید حفظ شده و آیا اقتصاد توانسته است پس از بحران ظرفیت جدیدی ایجاد کند یا خیر.
هزینه بحران را چه کسی می‌پردازد؟
راجی همچنین بر ضرورت بررسی هزینه‌ای که خانوارها و بنگاه‌ها برای تحمل بحران پرداخت می‌کنند تاکید کرد و گفت: اگر خانوار برای حفظ مصرف جاری، سرمایه آینده خود را مصرف کند یا بنگاه برای ادامه فعالیت، سرمایه‌گذاری و نگهداری دارایی‌های خود را کاهش دهد، اقتصاد ممکن است امروز از بحران عبور کند، اما ظرفیت فردای آن ضعیف‌تر خواهد شد.
وی افزود: بنابراین در سنجش تاب‌آوری نباید تنها به شاخص‌هایی مانند تولید و اشتغال نگاه کرد و باید هزینه‌ای را که خانوار و بنگاه برای تحمل بحران متحمل می‌شوند نیز در نظر گرفت.
اقتصاد ایران پس از هر شوک قوی‌تر شده یا ضعیف‌تر؟
راجی در جمع‌بندی صحبت‌های خود گفت: مسئله اصلی اقتصاد ایران را نمی‌توان صرفاً با این گزاره که «اقتصاد توانسته بحران‌های مختلف را پشت سر بگذارد» حل کرد.
به گفته وی، استمرار فعالیت اقتصادی مهم است، اما معیار کافی برای تاب‌آوری نیست و معیار عمیق‌تر این است که مشخص شود اقتصاد با چه هزینه‌ای از بحران عبور کرده و پس از آن در چه وضعیتی قرار گرفته است.
این اقتصاددان تاکید کرد: اگر پس از هر شوک، کسری‌ها، تورم و انتظارات تورمی افزایش یابد، سرمایه‌گذاری کاهش پیدا کند، سرمایه انسانی و زیرساختی فرسوده شود، فضای مالی دولت محدودتر شود و ظرفیت سیاست‌گذاری کاهش یابد، ممکن است اقتصاد از نظر ظاهری بحران را تحمل کرده باشد، اما تاب‌آوری خالص آن کاهش یافته باشد.
راجی در پایان گفت: در مقابل، اگر اقتصاد پس از یک شوک بتواند ناترازی‌ها را کاهش دهد، ظرفیت مالی و پولی خود را بازسازی کند، انتظارات تورمی را تثبیت کند، سرمایه‌گذاری را حفظ کند، ظرفیت تولید را افزایش دهد و ساختار نهادی و تصمیم‌گیری خود را اصلاح کند، می‌توان از شکل قوی‌تری از تاب‌آوری سخن گفت.
محسن راجی در نهایت گفت: اقتصاد تاب‌آور اقتصادی نیست که صرفا بحران را تحمل می‌کند، اقتصادی است که پس از عبور از بحران، برای مواجهه با بحران بعدی ظرفیت بیشتری دارد.
یادداشت «صفحه اقتصاد»
البته باید توجه داشت که کشور در شرایطی ویژه و جنگی قرار دارد و همزمان با فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های ناشی از محاصره و تحریم مواجه است. در چنین شرایطی، تقویت تاب‌آوری اقتصادی و کاستن از فشار و دردهای معیشتی مردم، تنها وظیفه دولت نیست؛ بلکه مسئولیت اجتماعی صاحب‌نظران، اندیشمندان و نخبگان اقتصادی نیز ایجاب می‌کند که با ارائه راهکارهای عملی، واقع‌بینانه و قابل اجرا، در کنار دولت قرار گیرند.
امروز بیش از هر زمان دیگری، کشور به هم‌فکری، نقد کارشناسی، ارائه راه‌حل و پرهیز از حاشیه‌ها نیاز دارد. هدف باید کمک به تصمیم‌گیری بهتر، حفظ ظرفیت‌های اقتصادی کشور و عبور کم‌هزینه‌تر مردم و اقتصاد ایران از این شرایط دشوار باشد.
صفحه اقتصاد نیز خود را متعهد می‌داند که در این مسیر، تریبونی برای طرح دیدگاه‌های کارشناسی و ارائه راه‌حل‌های عملی برای تقویت تاب‌آوری اقتصاد ایران باشد.
