در گفتگوی «صفحه اقتصاد» با حسن بان، اقتصاددان بررسی شد
از برداشت ارز صندوق توسعه ملی تا یارانه یک میلیون تومانی
حسن بان اقتصاددان، در گفتگو با صفحه اقتصاد: با فرض این که جنگ دیگری در ماه های آخر سال ۱۴۰۴ رخ نمی دهد و دولت، جراحی فاز ۲ مربوط به افزایش قیمت حامل های انرژی را انجام بدهد، نرخ دلار ۱۲۰ هزار تومان می شود. اگر دولت، جراحی اقتصادی مربوط به فاز ۲ را انجام ندهد، نرخ دلار ۱۸۰ هزار تومان می شود
در اواسط دی ماه ۱۴۰۴ مقامات دولت، بحث اعطای یارانه یک میلیون تومانی به هر ایرانی را مطرح کردند و این یارانه به ازای قطع تخصیص دلار ۲۸ هزار تومانی ، یعنی قطع یارانه تولید مرغ، روغن، تخم مرغ و افزایش قیمت این اقلام در بازار است. از طرفی، دولت می گوید وارد کنندگان و تولید کنندگان مرغ و روغن خوراکی، مواد اولیه را با دلار ۱۲۵ هزار تومانی تالار دوم مرکز مبادله ارز و طلا، وارد کنند.
بر اساس اطلاعات ناچیز در دسترس، دولت که فعلاً ۴ میلیون تومان یارانه مرغ؛ روغن و تخم مرغ برای مصرف ۴ ماهه، به حساب هر فرد یارانه بگیر ایرانی ریخته، منابع این یارانه را از محل فروش ارزهای صندوق توسعه ملی تامین کرده است.
در کفتگوی «صفحه اقتصاد» با دکتر حسن بان (اقتصاددان)، اقدامات اخیر دولت در دادن یارانه یک میلیون تومانی و برداشت ارز از صندوق توسعه ملی، مورد بحث و کند و کاو قرار گرفته است.
*****
*در هفته های اخیر، نرخ ارز به شدت بالا رفت و قانون جدیدی در مورد این که فاز جدیدی از اعطای یارانه اجرا شود، تصویب نشده. فقط بحث این بود که در قالب قانون بودجه سال ۱۴۰۴، سه دهک بالای درآمدی جامعه، از شمول یارانه گرفتن ۳۰۰ هزار تومانی، حذف شوند. در روزهای اخیر، یک دفعه بحث دادن یارانه یک میلیون تومانی در ماه و حذف ارز ۲۸ هزار تومانی مطرح شد. الان برخی نمایندگان مجلس می گویند دولت بازار را رها کرده و اگر تعداد امضاها به دو سوم نمایندگان مجلس برسد با طرح «سوال از رئیس جمهور»، او را برای توضیح وضع اسفبار اقتصادی فعلی به مجلس می کشانند.
آقای پزشکیان، رئیس جمهور و برخی از معاونانش می گویند ما جراحی اقتصادی انجام داده ایم تا فساد و رانت از بین برود. به اعتقاد جنابعالی به عنوان اقتصاددان، آیا در شرایط فعلی اجرای مکانیسم ماشه سازمان ملل و تشدید تحریم ها، خودتان انتظار داشتید که یک دفعه چنین اقدام بزرگی که حالت شوک درمانی دارد، توسط دولت انجام شود؟
-طبق قانون، این کار باید از فروردین امسال انجام می شد، اما تا دولت آمد مدیریت کند و دست چپ و راستش را بشناسد، جنگ 12 روزه با اسرائیل و آمریکا رخ داد. در نتیجه، انجام این کار به تعویق افتاد. الان اصولگراها، به دولت پزشکیان، گیر می دهند که بدترین زمان را برای این کار انتخاب کرده اید. آنها می گویند دولت، این کار را تا الان انجام نداده و باید اجرای آن را برای سال بعد می گذاشت.
بحث این است که جنگ، هنوز تمام نشده و فقط آتش بس اعلام شده. درست است که 10 ماه از آتش بس گذشته ولی این اعتقاد وجود دارد که آمریکا و بقیه متحدانش، علیه دو متحد ایران، در سودان و ونزوئلا اقدام کرده اند. آنها می گویند زمان فعلی، وقت انجام این جراحی نبوده است.
به نظر من، این کار باید انجام می شد ولی زمان اجرای آن، غلط بود. این انتقاد اصولگراها هم که می گویند دولت آقای پزشکیان، آب به آسیاب دشمن ریخته، درست است، یعنی گفته می شود که دولت، نارضایتی عمومی را تشدید کرده است و این کار را در زمانی اجرا کرده که وقت مناسب آن نبوده و به اسرائیل و آمریکا فرصت داده که حتی زیاده گویی کنند. اصولگراها می گویند دولت، بی دلیل می گوید زمان مناسب را برای این جراحی اقتصادی انتخاب کرده و زمان مناسبی برای اجرای این کار انتخاب نکرده است.
*در کجا بحث اجرای این طرحی که الان دولت اجرا کرده، مطرح شده است؟
-ما یک قانون در مورد ارز شناور مدیریت شده داریم. آن قانون، هنوز اعتبار دارد و سر جایش هست. آن قانون، در سال 1390 یا 1391 تصویب شده است. البته در سال های قبل، ارز شناور شد ولی مدیریت نشد. به همین دلیل چند نرخ ارز داشتیم و مثلا نرخ هرات داشتیم، نرخ استانبول داشتیم و نرخ کردستان عراق داشتیم.
*برخی نمایندگان مجلس از جمله آقای قوامی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه، از وقوع بحران ارزی، رسیدن نرخ دلار بازار آزاد به ۱۵۰ هزار تومان و بی ارزش شدن پول کشور، ابزار تاسف کرده و گفته اند مجلس مصوبه ای درباره نرخ ارز شناور مدیریت شده داشته است، اما دولت اشتباهات زیادی در این زمینه دارد. این نکاتی است که آقای قوامی گفته ولی دولت می گوید با تک نرخی کردن ارز می خواهد با فساد و رانت مبارزه کند. از دید شما، دقیقا نرخ ارز شناور مدیریت شده، چه مفهوم و معنایی دارد؟
-نرخ ارز شناور مدیریت شده و تک نرخی کردن ارز، دو بحث جداگانه است. تا سال 1390، ما تک نرخی ارز داشتیم و مثلا دولت می گفت نرخ دلار 900 تومان است و دو، سه سال، نرخ ارز ثابت می ماند. در سال 1391، موضوع نرخ ارز شناور مدیریت شده، مطرح شد. البته نرخ ارز، شناور شد، اما مدیریت نشد. یک دفعه، نرخ دلار 3 هزار تومان شد و به طور مستمر، بالا رفت.
این که نرخ ارز، مدیریت نشد، یعنی به جای این که یک مرجع نرخ ارز داشته باشیم، دولت تصمیم گرفت اولویت های مختلف برای واردات کالاهای مختلف تعیین کند و بر اساس این اولویت بندی ها، بانک مرکزی هم، ارز برای واردات کالاها تخصیص بدهد. برای واردات کالاهای اساسی مثل دارو و نهادهای دامی و خوراکی، ارز هزار تومانی و بعداً 4200 تومانی و بعداً 28 هزار تومانی تخصیص دادند تا قیمت مرغ و سایر کالاهای اساسی کنترل شود.
البته این سیاست، سیاست غلطی بود و خلاف قانون بود، اما این سیاست در دولت های احمدی نژاد، روحانی، رئیسی و پزشکیان اجرا شد. این جراحی اقتصادی که دولت فعلی می گوید همین است، یعنی دولت به چیزی که قانون گفته برگردد و به تک نرخی شناور برگردد و نه تک نرخی فیکس. در تک نرخی شناور، بازار، باید نرخ را تعیین کند. البته بانک مرکزی می تواند بر نرخ بازار اثر بگذارد. چون دولت ارز، عرضه می کند و حتی بعضی اوقات، بانک مرکزی از بازار دلار می خرد.
از الان به بعد، باید ببینیم نرخ ارز چطور می شود ولی شناور است، یعنی ممکن است یک روز، نرخ دلار یک عدد باشد و روز بعد آن یک مقدار بالاتر یا پایین تر برود و قرار نیست ثابت بماند و اجرای آن، بستگی به سیاست های اقتصادی و قدرت اقتصادی دارد و نرخ آن عوض می شود.
پس شناور تک نرخی داریم و مثل دوره آقای احمدی نژاد نیست که چند سال، قیمت دلار ثابت بماند. پس قرار است تک نرخی فیکس نداشته باشیم. در عین حال، جراحی اقتصادی نباید فقط در مورد نرخ ارز اجرا شود. بحث من این است که ما فقط یارانه ارز برای واردات گندم و کنجاله دامی و ذرت نداشته ایم، بلکه یارانه های نامناسبی داریم که در فاز 2 جراحی، باید کار مربوط به آنها انجام شود.
*فاز ۲ جراحی در چه مواردی هست؟
-به اعتقاد من، اگر دولت آقای پزشکیان، فاز 2 جراحی را رها کند، سیاستش غلط است. فاز 2 جراحی، باید در مورد نرخ حامل های انرژی باشد. برای مثال، نرخ گاز صادراتی ایران مشخص است ولی در داخل کشور و با قیمت خیلی کمتر، این گاز را به شرکت های پتروشیمی و سیمان و فولاد تحویل می دهد، یعنی دولت، گاز را ارزان به این کارخانه ها می دهد. دولت باید گاز شرکت های فولادی و پتروشیمی داخل ایران را با قیمت صادراتی بفروشد ولی باید این هم، تک نرخی باشد.
این تک نرخی هم، انجام شود، جراحی اقتصادی به درستی اجرا می شود. شاید 6 یا 7 ماه به مردم، سخت بگذرد اما پس از انجام جراحی و مثلا بعد از 6 یا 7 ماه، قدرت خرید مردم بهتر می شود. البته اگر فاز 2 جراحی اقتصادی، در مورد حامل های انرژی انجام نشود، این جراحی هم شکست می خورد و تورم را تشدید می کند.
*جنابعالی از تک نرخی شناور ارز دفاع می کنید و دولت هم می گوید با تک نرخی کردن ارز، می خواهد رانت و فساد را از بین ببرد. در حالی که دولت آقای پزشکیان، از منابع «صندوق توسعه ملی»، ارز برداشت کرده و فروخته تا فعلاً آن ۴ میلیون تومان اعتبار یارانه هر یارانه بگیر در ۴ ماه آینده را بدهد.
از طرف دیگر، دولت اعلام کرده که دیگر ارز ۲۸ هزار تومانی برای واردات روغن و دان مرغ نمی دهد و واردات آنها با ارز ۱۲۵ هزار تومانی انجام می شود. اگر دولت از صندوق توسعه ملی، ارز برداشت کند و در بازار بفروشد تا پول یارانه یک میلیون تومانی ماهیانه را تامین کند، اسمش جراحی اقتصادی است؟
-خیر. در جراحی اقتصادی، اول باید به ارز تک نرخی شناور برسیم. وقتی می گوییم جراحی، یعنی یک دفعه کار انجام شود و نه این که پلکانی. اگر بخواهیم ارز تک نرخی شناور شده را محقق کنیم، عواقبی دارد از جمله گران شدن روغن و گوشت مرغ و گرانی اقلام دیگر که وابسته به واردات است.
دولت می گوید ما به التفاوت فشاری را که به مردم می آید، یا پول چاپ می کرد یا از صندوق توسعه ملی، قرض می کند. اگر در این حالت، دولت، پول چاپ کند، تورم بیشتری ایجاد می کند. دولت می گوید صندوق توسعه ملی، دلارهایت را به من قرض بده. دولت، پول آن را به مردم به عنوان یارانه می دهد تا مردم، افزایش قیمت ها را تحمل کنند و فرضاً ایران که مریض است زیر جراحی نمی رود.
البته کسی و جای دیگری نبوده که به دولت، قرض بدهد و مثلاً نه روسیه قرض می دهد و نه چین، قرض می دهد. کشورهای اروپایی و بانک جهانی هم قرض نمی دهند و ما تحت تحریم هستیم.
*صندوق توسعه ملی برای چه کاری ایجاد شده؟
-صندوق توسعه ملی، قرار بوده بخشی از درآمدهای نفتی را بگیرد و به نفع مردم ایران، دولت و حکومت ایران سرمایه گذاری کند. برای مثال، یک دکل نفتی در عمان یا یک مخزن نفتی در دوبی می خرد.
*یعنی قرار بود مثل صندوق نفت نروژ شود که الان منابع آن با سرمایه گذاری هایش به چند هزار میلیارد دلار رسیده است؟
-بله؛ دقیقاً قرار بود این طور باشد ولی نروژ، تحریم نشده.
*صندوق توسعه ملی و قبلی از آن حساب ذخیره ارزی، با برداشت های ارزی مختلف که در دولت های آقایان احمدی نژاد ، روحانی، رئیسی و دکتر پزشکیان شده، عملاً معلوم نیست ارز و پولی داشته باشد.
-حدس من این است که الان صندوق توسعه ملی، بیش از 10 میلیارد دلار، منابع دارد.
*وقتی یک جراحی اقتصادی انجام می شود باید یک مقدار فشار به مردم وارد شود و سیاست انقباضی توسط دولت اجرا شود. الان دولت، می خواهد دیگر ارز ۲۸ هزار تومانی برای واردات روغن خام و دان مرغ ندهد و واردات این اقلام با ارز ۱۲۵ هزاری انجام شود. قیمت یک بطری روغن با ارز ۲۸ هزاری در حد ۱۳۰ هزار بود و با ارز ۱۲۵ هزاری حدود ۴۶۰ هزار شده.
با این حال، دولت گفته هر ماه یک میلیون تومان یارانه به هر ایرانی می دهد. برخی کارشناسان از جمله آقای هاشمی طباء که در یک دوره، کاندیدای ریاست جمهوری هم شده بود، گفته کار دولت در اصل جیب به جیب کردن پول است و نه جراحی اقتصادی.
-این یارانه یک میلیون تومانی برای این است که درد جراحی کمتر شود ولی جراحی، در مورد جایی است که ارز، تک نرخی شود. الان بحث هایی مطرح است که آقای مدلل و دیگران، لابی های سنگین دارند و به صورت انحصاری، روغن خام و کنجاله دامی وارد می کنند. این تک نرخی کردن ارز، برای پاسخگو کردن این افراد و شرکت های مختلف است.
*صندوق توسعه ملی، چند سال قبل تاسیس شد که امر توسعه را دنبال کند و پول کشور، صرف امور روزمره و جاری نشود. الان دولت، از ارزهای صندوق توسعه ملی برداشته است تا یارانه یک میلیون تومانی روغن و تخم مرغ به مردم بدهد. جنابعالی بر چه مبنا از کار دولت دفاع می کنید؟
-علت دفاع من این است که با این چند نرخی رخ داده، قدرت خرید مردم پایین آمده و این یارانه، کمک می کند که قدرت خرید مردم طی یک دوره زمانی 6 ماهه تا یکساله افزایش پیدا کند. دولت، سمت تقاضا را تقویت کرده و این کار باعث توسعه می شود. چنین دفاعی می شود انجام داد ولی من نمی دادم دولت، چقدر از صندوق توسعه ملی برداشت کرده است.
*در روزهای اخیر، نرخ دلار تا حدود ۱۵۰ هزار تومان بالا رفت و الان یک مقدار کاهش داشته و در روز دوشنبه ۲۱ دی ماه ۱۴۰۴، نرخ دلار با افزایش دوباره ۱۴۵ هزار تومان شده. آیا دولت در جریان جهش نرخ دلار، ارز برداشت شده از صندوق توسعه ملی را فروخته است؟
-من نمی دانم دولت، با چه قیمتی آن ارز صندوق توسعه ملی را فروخته است و باید دفاتر و اسناد مربوطه را دید. دولت، باید ارز را با نرخ اعلامی بانک مرکزی بفروشد.
*شرکت های درگیر تولید روغن و واردات نهادهای دامی و خوراکی اعلام کرده اند که دولت گفته با نرخ ۱۲۵ هزار تومانی واردات را انجام بدهند. در روزهای اخیر که قیمت دلار بازار آزاد، بالا آمد، قیمت و نرخ ارز در تالار دوم مرکز مبادله و طلا، حدود ۱۳۰ هزار تومان شد. با توجه به تورم فعلی و تورمی که به خاطر یارانه یک میلیون تومانی ایجاد می شود و بحث چسبندگی قیمت ها در زمان افزایش قیمت ها، فکر می کنید نرخ دلار بازار آزاد تا آخر سال ۱۴۰۴ چقدر افزایش خواهد داشت؟
-با فرض این که جنگ دیگری در ماه های آخر سال 1404 رخ نمی دهد و دولت، جراحی فاز 2 مربوط به افزایش قیمت حامل های انرژی را انجام بدهد، نرخ دلار 120 هزار تومان می شود. اگر دولت، جراحی اقتصادی مربوط به فاز 2 را انجام ندهد، نرخ دلار 180 هزار تومان می شود.
*در هفته های قبل، دولت نرخ سومی برای بنزین در حد ۵ هزار تومان اعلام کرد. اگر دوباره دولت، قیمت بنزین را امسال بالاتر ببرد و قیمت برق، آب و بقیه اقلام افزایش پیدا کند، چطور قیمت دلار پایین می آید و ۱۲۰ هزار تومان می شود؟
-یک بار قیمت ها، اصلاح می شود، تورم بالا می رود و به همان نسبت قدرت خرید مردم، تقویت می شود. فرض کنید 4 ماه بعد، به جای یک میلیون تومان یارانه به هر نفر، دولت مثلاً 4 میلیون تومان یارانه به هر نفر می دهد.
*وقتی تورم بالاتر می رود چگونه نرخ ارز پایین تر می آید؟
-نرخ ارز فقط ربط به تورم ندارد و نرخ تورم، فقط یکی از موارد موثر است. جراجی اقتصادی، یعنی قدرت خرید مردم را به هزینه های زندگی آنها برسانیم. اگر جراحی اقتصادی، موفق باشد نرخ دلار 120 هزار تومان می شود.
*برخی فعالان اقتصادی اعتقاد دارند دلار و ارز هم، مثل یک کالا و جنس بوده و وقتی تورم هست نرخ دلار مثل همه کالاها و هر چیزی در اقتصاد افزایش پیدا می کند.
-به نظر من، در این جراحی اقتصادی، برعکس می شود ولی به شرطی که فاز دوم جراحی را درست انجام بدهند، یعنی حامل های انرژی شرکت های سیمانی ها و فولادی ها و پتروشیمی ها را اصلاح کنند، نرخ دلار 120 هزار می شود. شرایط اقتصادی تولید ایران، قدرت و پتانسیل این را ندارد که نرخ دلار کمتر از 120 هزار تومان و مثلاً 90 هزار تومان شود.
تورم، مرتبط با قدرت اقتصادی مردم است و وقتی قیمت حامل های انرژی اصلاح می شود، دولت برای سال 1405، حقوق و دستمزد را باید 60 درصد افزایش بدهد تا قدرت خرید مردم برسد. در این حالت 20 درصد از افزایش حقوق را کارفرما و 40 درصد آن را دولت به عنوان یارانه می دهد تا قدرت خرید مردم برسد و مردم، هزینه های زندگی خودشان را پوشش بدهند.
*دولت، پولی ندارد که ۴۰ درصد افزاش حقوق را تقبل کند.
-دولت می تواند اوراق قرضه منتشر کند و صندوق توسعه ملی، این اوراق را بخرد یا دولت، نفتی را که بعداً به چین می فروشد، الان پیش فروش کند.
*وقتی قیمت آب و برق و گاز افزایش پیدا کند، قیمت سیمان و فولاد و اقلام دیگر افزایش پیدا می کند ولی شما اعتقاد دارید که تورم در نهایت کنترل می شود.
-یارانه های دلار به وارد کننده های دارو و کالاهای اساسی داده می شد، اما این یارانه دارد قطع می شود. یک یارانه دوم هست که حجم سنگینی دارد و به فولادی ها، سیمانی ها و پتروشیمی ها داده می شود و آنها هم لذت می برند. بنابراین، یارانه توزیع شده، به همه مردم نمی رسید. الان و در جراحی اقتصادی، دولت یارانه را از سر زنجیره که به شرکت های سیمانی، فولادی و وارد کننده کالاهای اساسی می داد، از این به بعد به این طرف زنجیره، یعنی مردم می دهد.
*وقتی قیمت گاز و برق و آب، بالا برود، در ادامه قیمت تولید سیمان و اقلام فولادی مثل نبشی و میلگرد بالا می رود. باز در ادامه هزینه ساخت و قیمت ساختمان و املاک بالا می رود.
-همین الان هم در سطح بالایی بوده و قدرت خرید مردم به آن نمی رسد ولی ما می توانیم با این جراحی اقتصادی، بگوییم 3 سال یا 4 سال بعد، این تورمی را که ایجاد شده و قدرت خرید مردم کاهش پیدا کرده، کنترل می کنیم، قدرت خرید مردم را افزایش می دهیم و قدرت خرید مردم متناسب با تورم بالا می رود.
نظر شما