صنعت نفت ایران گرفتار در تله حفاری
سقوط تولید و محرومیت ۲۰۰ میلیارد دلاری از صادرات / چاههای نفت ایران در خواب زمستانی
صنعت نفت ایران همچنان در دام سرعت پایین حفاری چاهها گرفتار است. نرخ حفاری روزانه دکلهای ایرانی تنها ۲۵ تا ۳۰ متر است؛ یعنی کمتر از نصف میانگین جهانی و حتی یکچهارم برخی رقبای منطقهای و این عقبماندگی فناوری و عملیاتی، تولید روزانه را تهدید به سقوط میکند و کارشناسان هشدار میدهند که ادامه این روند تا سال ۲۰۳۰ میتواند بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار فرصت صادراتی را از کشور سلب و جایگاه ایران در اوپک را بیش از پیش تضعیف کند.
صنعت حفاری نفت و گاز ایران، به عنوان یکی از پایههای اصلی اقتصاد کشور، در سالهای اخیر با مشکلات عدیدهای روبرو بوده است. بر اساس گزارشهای اخیر، تولید نفت ایران در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۳ تا ۳.۵ میلیون بشکه در روز است که این رقم، علیرغم پتانسیل بالای ذخایر، نشاندهنده محدودیتهای ساختاری است.
تحریمهای بینالمللی، به ویژه تحریمهای آمریکا، باعث شده تا دسترسی به فناوریهای پیشرفته حفاری محدود شود و شرکتهای داخلی مجبور به تکیه بر تجهیزات قدیمی و روشهای سنتی شوند. نرخ حفاری روزانه در ایران بین ۲۵ تا ۳۰ متر است، در حالی که میانگین جهانی حدود ۵۰ تا ۶۰ متر و در برخی کشورهای منطقهای مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تا ۱۰۰ متر در روز میرسد.
شرکت ملی حفاری ایران (NIDC) در تلاش برای گسترش ناوگان حفاری خود است و تحت برنامه توسعه هفتم، برنامههایی برای افزایش تعداد دکلها و بهبود کارایی اعلام کرده است. با این حال، وضعیت فعلی نشان میدهد که بیش از ۷۰ درصد ذخایر نفت ایران در میدانهای خشکی قرار دارد و میدانهای دریایی مانند پارس جنوبی، با مشکلات فنی و سرمایهگذاری مواجه هستند. تولید گاز طبیعی نیز تحت تأثیر قرار گرفته و ایران، علیرغم داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، تنها حدود ۸ درصد از تولید جهانی را به خود اختصاص میدهد. این عقبماندگی نه تنها به دلیل تحریمها، بلکه به خاطر مدیریت ناکارآمد داخلی و عدم سرمایهگذاری کافی در زیرساختها است. کارشناسان تخمین میزنند که بدون سرمایهگذاری حداقل ۲۵۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰، تولید نفت ایران ممکن است تا ۱۰-۱۵ درصد سالانه کاهش یابد.
در سال ۲۰۲۶، مذاکرات بین ایران و آمریکا در عمان بر بازار نفت تأثیر گذاشته و قیمتها را نوسانی کرده است. با این حال، حتی در صورت کاهش تحریمها، صنعت حفاری ایران نیاز به بازسازی اساسی دارد. گزارشهای بلومبرگ نشان میدهد که اگر اختلالی در تولید ایران رخ دهد، قیمت نفت برنت ممکن است تا ۹۱ دلار در بشکه افزایش یابد، اما در حال حاضر، بازار جهانی با مازاد عرضه روبرو است و ایران نمیتواند از این فرصتها بهرهبرداری کند.
جایگاه صنعت حفاری ایران در جهان: از قدرت سابق به حاشیهنشینی
ایران، با داشتن بیش از ۱۵۷ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشده نفت، چهارمین کشور بزرگ جهان از نظر ذخایر است. با این حال، جایگاه آن در صنعت حفاری جهانی، به دلیل عقبماندگی تکنولوژیکی، به شدت تضعیف شده است. در دهه ۱۹۷۰، ایران یکی از تولیدکنندگان اصلی اوپک بود و تولید روزانهاش به بیش از ۶ میلیون بشکه میرسید. اما اکنون، سهم ایران از بازار جهانی نفت کمتر از ۴ درصد است، در حالی که عربستان سعودی و روسیه بیش از ۱۰ درصد بازار نفت را کنترل میکنند.
عقبماندگی ایران در مقایسه با رقبای منطقهای آشکار است. برای مثال، قطر در میدان مشترک پارس جنوبی، با استفاده از فناوریهای فشارافزایی، تولید خود را بهینه کرده، در حالی که ایران تنها ۱۱ تا ۱۴ میلیارد مترمکعب گاز برای تزریق مجدد به میدانها تأمین میکند، در صورتی که نیاز واقعی ۱۱۰ میلیارد مترمکعب است. این مسئله باعث هدررفت سالانه ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز میشود و تولید نفت را کاهش میدهد. گزارشهای فیتچ ریتینگز نشان میدهد که بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ با مازاد عرضه ۲.۵ میلیون بشکه در روز روبرو خواهد بود، اما ایران به دلیل ناکارآمدی حفاری، نمیتواند سهم خود را افزایش دهد.
علاوه بر این، تحریمها باعث شده تا ایران نفت خود را با تخفیفهای سنگین (۶ تا ۱۵ دلار در بشکه) به چین بفروشد، که این امر درآمد صادراتی را به دو سوم قیمت جهانی کاهش میدهد. جایگاه ایران در اوپک نیز تضعیف شده و از رتبه دوم به پنجم سقوط کرده است. کارشناسان هشدار میدهند که بدون اصلاحات، ایران تا سال ۲۰۳۰ ممکن است صادرات نفت خود را به صفر برساند.
عقبماندگی در حفاری چاههای نفتی و گازی در دریا: مشکلات میدانهای مشترک
حفاری دریایی در ایران با تأخیرهای طولانی مواجه است. پس از شش سال توقف در اکتشاف دریایی، ایران تلاشهایی برای احیای پروژهها آغاز کرده، اما رقبای منطقهای مانند عربستان و امارات، پیشرفتهای چشمگیری داشتهاند. میدان فرزادB، یکی از پروژههای کلیدی، سالها به دلیل تحریمها و عدم توافق با هند، متوقف بود و اکنون با تکیه بر شرکتهای داخلی در حال پیشرفت است، اما با سرعت کم.
در میدان پارس جنوبی، بزرگترین میدان گازی جهان، ایران با مشکلات فشار مخزن روبرو است و بدون سرمایهگذاری، تولید ممکن است تا ۳۵۰ میلیارد فوت مکعب در سال کاهش یابد. حفاری در آبهای عمیق خلیج فارس نیاز به فناوریهای پیشرفته دارد که ایران به دلیل تحریمها به آن دسترسی ندارد. پروژههای غرب کارون نیز با پیشرفت کند مواجه هستند و تولید روزانه ۳۰۰ هزار بشکه کمتر از پتانسیل میدان های غرب کارون است.
از سوی دیگر ، ریسکهای ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز نیز حفاری دریایی را تهدید میکند. حدود ۲۰ درصد نفت جهان از این تنگه عبور میکند و هرگونه اختلال میتواند تولید ایران را مختل کند.
گزارشهای اخیر نشان میدهد که تأخیرها در پروژههای دریایی، تولید را برای سالها متوقف کرده است.
عقبماندگی از تکنولوژیهای روز دنیا در صنعت حفاری ایران
عقبماندگی تکنولوژیکی یکی از اصلیترین مشکلات صنعت حفاری ایران است. ایران از روشهای سنتی استخراج استفاده میکند و نرخ بازیابی ذخایر تنها ۲۵ درصد است، در حالی که میانگین جهانی بیش از ۴۰ درصد است. تحریمها دسترسی به فناوریهای حفاری افقی، لرزهنگاری پیشرفته و تزریق گاز را محدود کرده است.
بر اساس آمار های موجود ، شرکتهای ایرانی مانند شرکت ملی نفت ایران، نیاز به جذب فناوری از شرکتهای بینالمللی دارند، اما قراردادهای بایبک و IPC با چالشهای قانونی مواجه هستند. گزارشهای علمی نشان میدهد که ایران در قابلیتهای تکنولوژیکی شرکتهای اکتشاف و تولید، عقب است و نیاز به سرمایهگذاری ۱۶۵ میلیارد دلار برای اهداف ۲۰۳۰ دارد. بدون فناوریهای مدرن، نرخ کاهش تولید میدانها تا ۶ درصد سالانه است.
زیانهای اقتصادی: تهدید ۲۰۰ میلیارد دلاری تا ۲۰۳۰
عقبماندگی حفاری باعث زیانهای هنگفت اقتصادی شده است. کارشناسان تخمین میزنند که تا سال ۲۰۳۰، ایران بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار فرصت صادراتی را از دست دهد. فروش با تخفیف به چین، هزینههای لجستیکی پنهان و کاهش تولید، درآمد را به دو سوم کاهش داده است.
نرخ کاهش طبیعی میدانها ۱۰-۱۵ درصد سالانه است و بدون سرمایهگذاری، تولید ۳۰۰ هزار بشکه در روز کاهش مییابد. هدررفت گاز و ناکارآمدی، میلیاردها دلار زیان سالانه ایجاد میکند. گزارشها نشان میدهد که بدون اصلاحات، اقتصاد ایران با رکود تورمی روبرو خواهد شد و استاندارد زندگی کاهش مییابد.
نیاز به اصلاحات فوری
عقبماندگی در حفاری نفت و گاز ایران نه تنها تولید را تهدید میکند، بلکه اقتصاد کشور را در معرض خطر قرار میدهد. برای جلوگیری از زیان ۲۰۰ میلیارد دلاری، نیاز به جذب سرمایه خارجی، بهروزرسانی فناوری و مدیریت کارآمد است. اگرچه رفع تحریم ها میتواند فرصتی برای تغییر باشد، اما بدون اقدام داخلی، جایگاه ایران در بازار جهانی نفت بیش از پیش تضعیف خواهد شد.
نظر شما