گزارش اختصاصی صفحه اقتصاد
نقش صادرات قیر در اقتصاد ایران و بازارهای هدف؛ میلیارد دلاری که تحریم نتوانست متوقف کند
صنعت قیر یکی از مهمترین بخشهای صادرات غیرنفتی ایران است که در شرایط تحریمهای بینالمللی، نقش کلیدی در تأمین درآمد ارزی کشور ایفا میکند. ایران با بهرهگیری از ذخایر غنی نفتی و ظرفیت بالای پالایشگاهی، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان قیر در جهان به شمار میرود. تولید سالانه قیر در ایران حدود ۶ میلیون تن تخمین زده میشود که بیش از ۶۰-۷۰ درصد آن به صادرات اختصاص دارد. این محصول به بیش از ۲۰-۳۰ کشور جهان صادر میشود و به دلیل ماهیت مویرگی صادرات (حمل در حجمهای کوچک و روشهای متنوع)، کمتر تحت تأثیر تحریمهای مستقیم قرار گرفته است.
صادرات قیر نه تنها منبع مهمی برای ارزآوری به شمار میرود (سالانه حدود ۱.۴-۱.۵ میلیارد دلار)، بلکه به تقویت اقتصاد غیرنفتی، ایجاد اشتغال در زنجیره تولید و حملونقل کمک میکند. در سالهای اخیر، علیرغم نوسانات قیمت جهانی نفت و چالشهای ژئوپلیتیکی، این صنعت پایداری خود را حفظ کرده و حتی در برخی دورهها رشد چشمگیری داشته است. این گزارش به بررسی آمار دقیق صادرات، بازارهای هدف اصلی، تأثیر تحریمها، چالشها و فرصتها میپردازد و چشماندازی برای آینده ارائه میدهد.
تاریخچه مختصری از صنعت قیر در ایران
صنعت قیر در ایران ریشه در توسعه پالایشگاههای نفتی دارد. از دهه ۱۹۷۰ میلادی، تولید قیر برای مصرف داخلی و صادرات آغاز شد. در دهه ۱۹۹۰، با گسترش ظرفیت پالایشگاههایی مانند تهران، اصفهان و بندرعباس، تولید به سطوح بالاتری رسید. تا اوایل دهه ۲۰۱۰، ایران حدود ۴-۵ میلیون تن قیر تولید میکرد که بخش عمده آن صادراتی بود.
تحریمهای اولیه در سال ۲۰۱۲ تأثیراتی داشت، اما تمرکز بر بازارهای آسیایی و آفریقایی ادامه یافت. در سالهای ۲۰۲۰-۲۰۲۴، تولید به حدود ۶ میلیون تن رسید و صادرات در برخی سالها به رکوردهایی مانند بیش از ۴ میلیون تن دست یافت. بر اساس گزارش انجمن قیر ایران، ظرفیت اسمی تولید تا ۲۴ میلیون تن است، اما تولید واقعی حدود ۶ میلیون تن باقی مانده است.
جایگاه ایران در تولید و صادرات قیر در جهان و منطقه
ایران یکی از بازیگران کلیدی در بازار جهانی قیر است. بر اساس آمارهای اخیر (۲۰۲۴-۲۰۲۵)، ایران رتبه چهارم تا ششم جهان در تولید قیر را دارد، پس از کشورهایی مانند چین، ایالات متحده، کانادا و عربستان سعودی. تولید سالانه حدود ۶ میلیون تن، ایران را به یکی از تأمینکنندگان اصلی بازار آسیا و آفریقا تبدیل کرده است.
در زمینه صادرات، ایران رتبه سوم تا پنجم جهان را حفظ کرده و اغلب به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان حجمی (تناژ) شناخته میشود، هرچند در ارزش دلاری به دلیل قیمت رقابتی پایینتر، رتبه پایینتری (مانند ۱۷ام در برخی گزارشهای سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD ) دارد. در منطقه خاورمیانه، ایران بزرگترین صادرکننده قیر است و پس از آن عربستان سعودی و امارات قرار دارند. این جایگاه به دلیل کیفیت بالا، قیمت رقابتی و دسترسی به خوراک ارزان (وکیوم باتوم) حفظ شده است.
آمار صادرات قیر ایران
بر اساس آمارهای رسمی گمرک ایران و گزارشهای بینالمللی تا اوایل سال ۱۴۰۴ شمسی (۲۰۲۵-۲۰۲۶ میلادی):
تولید سالانه قیر حدود ۶ میلیون تن است که از این میزان، حدود ۴ میلیون تن صادر میشود.
در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۴، حدود ۳.۸ میلیون تن قیر به ارزش تقریبی ۱.۴ میلیارد دلار صادر شده که نشاندهنده رشد ارزشی علیرغم نوسانات حجمی است.
در فروردین ۱۴۰۴، قیر نفت با ۱۸۲ میلیون دلار ارزش، دومین کالای صادراتی عمده ایران بود (پس از پروپان مایع شده).
درآمد ارزی سالانه از صادرات قیر معمولاً بین ۱.۴ تا ۱.۵ میلیارد دلار تخمین زده میشود، هرچند در سالهای پیشین (مانند ۱۴۰۲) به بیش از ۲ میلیارد دلار نیز رسیده است.
ایران رتبه چهارم تا ششم جهان در تولید و صادرات قیر را حفظ کرده و سهم قابل توجهی از بازار آسیا و آفریقا را در اختیار دارد (بر اساس گزارش سازمان توسعه و همکاری اقتصادی و انجمن قیر ایران).
این صادرات در مقایسه با کل صادرات غیرنفتی ایران (که در ۹ ماهه ۱۴۰۴ حدود ۴۱ میلیارد دلار بوده)، جایگاه مهمی دارد و قیر اغلب در فهرست ۱۰-۱۵ کالای برتر صادراتی قرار میگیرد.
بازارهای هدف صادراتی
قیر ایران عمدتاً به کشورهای در حال توسعه با پروژههای زیرساختی بزرگ صادر میشود. مهمترین مقاصد بر اساس آمار اخیر عبارتند از:
آسیا — هند (بزرگترین واردکننده با سهم حدود ۱۵-۲۰ درصد و ارزش بیش از ۱۱۸ میلیون دلار در برخی سالها)، چین، پاکستان، بنگلادش، امارات متحده عربی (که بخشی را مجدداً صادر میکند)، عمان و سریلانکا.
آفریقا — کنیا، کشورهای شرق آفریقا (مانند تانزانیا، اوگاندا) و برخی کشورهای غربی قاره.
سایر مناطق — ارمنستان، گرجستان، ترکمنستان، ازبکستان و گاه ترکیه (هرچند محدودیتهایی وجود دارد).
این بازارها به دلیل تقاضای بالا برای جادهسازی، عایقکاری و پروژههای عمرانی، جذبکننده اصلی قیر ایرانی هستند. قیمت رقابتی قیر ایران (اغلب پایینتر از رقبایی مانند کره جنوبی و سنگاپور) و کیفیت بالا، مزیت اصلی است. همچنین، صادرات به اوراسیا (مانند ارمنستان) در حال رشد است و قیر در فهرست کالاهای صنعتی صادراتی به این منطقه قرار گرفته.
تأثیر تحریمها بر صادرات قیر
تحریمهای بینالمللی، به ویژه از سوی آمریکا، بر صادرات نفت خام تأثیر شدیدی گذاشته، اما صادرات قیر کمتر آسیب دیده است. دلایل اصلی آن
می توان موارد زیر را برشمرد :
فروش مویرگی ، صادرات در حجمهای کوچک، با خریداران متعدد و روشهای حمل متنوع (بشکهای، فلهای، کانتینری) باعث شده رهگیری و تحریم مستقیم دشوار باشد.
عدم تمرکز بانکی ، تراکنشهای کوچک و اغلب غیربانکی، ریسک را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، افزایش هزینههای بیمه، کشتیرانی، نقلوانتقال ارز و محدودیتهای حمل فلهای وجود دارد، اما صادرکنندگان با روشهای جایگزین (مانند واسطهگری از طریق امارات) این مشکلات را دور میزنند.
با این حال، تحریمها باعث شده برخی بازارهای بزرگ مانند شرق آسیا کمتر به قیر ایرانی اقبال نشان دهند و رقبایی مانند روسیه و عراق با دسترسی آسانتر، سهم بیشتری بگیرند.
چالشها و فرصتها
نوسانات قیمت خوراک (وکیوم باتوم)، مشکلات تعهد ارزی، رقابت شدید جهانی (به ویژه از عراق و روسیه)، مسائل زیستمحیطی و کمبود زیرساختهای بندری برای کشتیهای بزرگ از جمله چالش ها در این حوزه به شمار می آید .
در عین حال تقاضای روبهرشد در آسیا و آفریقا به دلیل پروژههای زیرساختی، کیفیت بالای قیر ایرانی، پتانسیل افزایش تولید تا ۸-۱۰ میلیون تن با سرمایهگذاری جدید، و فناوریهای نوین مانند قیرهای پلیمری و سبز برخی از فرصت های پیش روی صادرات قیر محسوب می شود .
لزوم حمایت از صادرات قیر
صادرات قیر یکی از ستونهای اصلی اقتصاد غیرنفتی ایران است که علیرغم تحریمها، پایداری خود را حفظ کرده و سالانه بیش از یک میلیارد دلار ارز وارد کشور میکند. با جایگاه برجسته در منطقه خاورمیانه و جهان، تمرکز بر بازارهای هدف آسیایی و آفریقایی، بهبود فناوری تولید، حل مسائل ارزی و حمایتهای دولتی میتواند این صنعت را به سطح بالاتری برساند. با توجه به پروژههای زیرساختی جهانی و مزیتهای رقابتی ایران، آینده صادرات قیر روشن به نظر میرسد، مشروط بر اینکه سیاستهای حمایتی داخلی تقویت شود و چالشهای خارجی مدیریت شود .
نظر شما