شرط جدید ایران برای قطر در مدیریت تنگه هرمز
آمارها نشان میدهد که بسته شدن تنگه هرمز در پی تنشهای نظامی اوایل سال ۲۰۲۶، صادرات LNG قطر به پاکستان را ۹۰ درصد کاهش داده است. ایران با ارائه پیشنهاد اقتصادی انتقال گاز از مسیر خط لولههای خود – با صرفهجویی ۱۸ درصدی و هزینه اتصال تنها ۲۲.۵ میلیون دلاری – اعلام کرده که در مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز، اجازه عبور کشتیهای گازرس قطر به پاکستان منوط به پذیرش صادرات انحصاری از طریق خاک ایران خواهد بود؛ شرطی که پیشتر به دلیل فشار آمریکا عملیاتی نشده، اما حالا قطر برای تداوم صادرات ناچار به تعامل با تهران شده است.
قطر با حدود ۲۴ تریلیون متر مکعب ذخایر اثبات شده، سومین دارنده ذخایر گازی و سومین صادرکننده گاز است. این کشور بیش از ۹۰ درصد صادرات گاز خود را در قالب گاز طبیعی مایع (LNG) و از طریق تنگه هرمز انجام میدهد.
قطر در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۴ میلیارد دلار صادرات گاز مایع انجام داده است که حدود ۷ درصد آن به مقصد پاکستان صادر شده است.
ارزیابی جابجایی کشتیهای حامل گاز مایع نشان می دهد که تجاوز نظامی امریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و بسته شدن تنگه هرمز در ۹ اسفند ۱۴۰۵ (۲۸فوریه ۲۰۲۶) باعث شده تا میزان صادرات گاز مایع قطر به پاکستان در مارس ۲۰۲۶ نسبت به ماه مشابه سال گذشته میلادی از میانگین ۶.۷ میلیون تن با کاهش حدود ۹۰ درصدی به ۰.۴۷میلیون تن برسد.
علت این کاهش صادرات را باید در ساختار صادرات گاز قطر جستوجو کرد. این کشور صادرات گاز خود را بر پایه LNG و از طریق تنگه هرمز انجام میدهد و خط لوله سهم چندانی در آن ندارد. در نتیجه هنگام بروز هر گونه ناامنی در منطقه خلیج فارس و دریای عمان، قطر در صادرات گاز خود دچار مشکل میشود.
صرفه اقتصادی انتقال گاز قطر از ایران
این در حالی است که اگر قطر بخشی از گاز خود را با خط لوله صادر میکرد شاهد افت شدید صادرات نبود. در این زمینه ایران از مدتها پیش پیشنهاد همکاری گازی به قطر داده بود تا بخشی از صادرات گاز این کشور از طریق خط لولههای ایران انجام شود.
برای مثال در نشست اوپک گازی در سال ۱۴۰۰ پیشنهاد سواپ و تجارت گاز از مسیر ایران را به طرف قطری ارائه شد. شبکه گاز ایران به دلیل گستردگی که تا دوردست ترین نقاط کشور دارد یا به کشورهای همسایه وصل است یا با کمترین هزینه میتواند به خطوط لوله کشورهای همسایه وصل شود.
هم اکنون خط لوله گاز ایران تا نزدیکی مرز پاکستان رفته است و اگر گاز به ایران برسد امکان صادرات آن وجود دارد.
پیشنهاد ایران به قطر از صرفه اقتصادی برخوردار است چرا که انتقال گاز برای فواصل نزدیک با خط لوله ارزانتر تمام میشود.
بررسیهای کارشناسی هم نشان میدهد که قیمت تمام شده گاز صادراتی به پاکستان اگر با خط لوله و از مسیر ایران منتقل شود تا ۱۸ درصد کاهش مییابد. این امر موجب می شود تا هم پاکستان هزینه کمتری به ازای هر متر مکعب گاز بپردازد و هم در اثر کاهش هزینه، بازارهای صادراتی جدید پیش روی قطر باز شود.
برای انتقال گاز از قطر به ایران دو راه وجود دارد. راه نخست این است که سکوهای گاز قطری به سکوهای گاز ایرانی متصل شود. برای این کار، حداقل خطوط لولهای به طول ۵ کیلومتر مورد نیاز است و بعد از آن امکان انتقال گاز از سکوی قطری به ساحل ایران از مسیر خط لوله سکوی ایرانی فراهم میشود.
برآوردها نشان میدهد که احداث هر کیلومتر خط لوله حدود ۴.۵ میلیون دلار هزینه دارد پس برای اتصال سکوی قطری به سکوی ایرانی حدود ۲۲.۵ میلیون دلار مورد نیاز است.
راه دوم اتصال مستقیم سکوی گاز قطری به ساحل ایران است که برای انجام این کار خط لولهای به طول حدودا ۱۲۰ کیلومتر مورد نیاز است. قطر در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۵ میلیارد دلاری صادرات گاز مایع به پاکستان داشته است. برای اتصال مستقیم سکوی قطری به ساحل ایران با احتساب هزینه ایستگاه تقویت فشار، ۷۲۰ میلیون دلار مورد نیاز است.
اگر در اثر استفاده از خط لوله ۱۸درصد هزینه تمام شده کاهش یابد، برآورد می شود که حدود ۶۳۰ میلیون دلار هزینه تمام شده صادرات کاهش یابد که نزدیک ۹۰ درصد هزینه احداث خط لوله میشود. با وجود این مزایای انتقال گاز از مسیر ایران اما علت عملیاتی نشدن این پشنهاد را باید در نفوذ و فشار سیاسی امریکا جستوجو کرد.
با وجود اینکه ایران پیشنهاد صادرات گاز با خط لوله را از سال پیش به قطر ارائه داده بود اما به دلیل فشار های خارجی بر قطر این امر محقق نشد.
قطر با برقراری توافقهای امنیتی همچون شراکت راهبردی در منطقه غرب آسیا با امریکا و تعیین به عنوان متحد غیر ناتو این کشور، امنیت خود را به صورت کامل به امریکا وابسته کرده است.
این امر موجب ایجاد پایگاههای نظامی امریکا همچون پایگاه فرماندهی مرکزی سنتکام و پایگاه هوایی العدید در خاک قطر شده است. به همین دلیل سیاست خارجی این کشور تا اندازه زیادی متاثر از امریکاست.
علاوه بر این، قطر گاز خود را در چارچوب پترودلار به مشتریان میفروشد؛ یعنی گاز را به دلار معامله و منابع آن را در داراییهای دلاری مانند خرید اوراق قرضه آمریکا سرمایهگذاری میکند.
بر این اساس امریکا نفوذ قابل توجهی در سازوکار تصمیمگیری این کشور دارد و صادرات قطر خارج از چارچوب کنونی، خلاف منافع آمریکا است؛ مخالف شدید با آن دارد.
نفوذ امریکاییها اما در شرایط بحران صادرات انرژی به کار قطر نیامد و در نهایت قطریها با رایزنی با مسئولان ایرانی و سپس پذیرش شروط مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز، تاکنون اجازه عبور ۴ کشتی حامل گاز مایع را دریافت کردند.
این کشتی ها با پذیرش شیوه نامه ایرانی و از آبهای سرزمینی ایران، تنگه هرمز را ترک کردند.
ایران در طول سالهای متمادی، مسئولیت تامین هزینه و برقراری امنیت تنگه هرمز را بر عهده داشته است و بسیاری از کشورها همچون قطر بدون پرداخت هزینه و پذیرش مسئولیت، از فرصتهای تنگه هرمز استفاده میکردند.
واضح است که در مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز نمیتوان انتظار داشت که کشورها بدون تعامل و شراکت اقتصادی با ایران از فرصتها و ظرفیتهای سرزمینی آن استفاده کنند.
بر این اساس لازم است تا در مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز، صادرات گاز قطر به پاکستان منحصرا از مسیر ایران و از طریق خط لوله انجام شود تا بخشی از ارزش افزوده این انتقال نیز نصیب ایران شود و گام بلندی برای تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه برداشته شود.
نظر شما