آتشبس و بازآرایی قدرت در منطقه؛
از جنگ آشکار تا رقابتهای خاموش ژئوپلیتیکی (بخش اول)
آتشبسها در ظاهر به معنای توقف درگیریهای نظامی می باشند، لیکن در عمل اغلب نقطه پایان یک بحران نیستند، بلکه آغاز مرحلهای پیچیدهتر از رقابتهای سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک محسوب میشوند.
تجربههای تاریخی نشان دادهاند که بسیاری از آتشبسها نه به صلح پایدار، بلکه به شکلگیری وضعیتهای «نه جنگ، نه صلح» منتهی شدهاند.
در چنین شرایطی، تحلیل آتشبس صرفاً از زاویه نظامی کافی نیست و باید آن را در چارچوب رقابت قدرتها، موازنه منطقهای و اهداف بلندمدت بازیگران بررسی کرد. شکلگیری آتشبس، معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل نظامی، سیاسی و اقتصادی است. از یک سو، فرسایش توان نظامی طرفین میتواند آنها را به توقف درگیری سوق دهد و از سوی دیگر، فشارهای بینالمللی و نگرانی از گسترش بحران نیز نقش مهمی در شکلگیری توافقات موقت دارند.
در بسیاری از موارد، آتشبس نه از سر توافق کامل، بلکه بهعنوان یک «وقفه تاکتیکی» برای بازتنظیم استراتژیها، پذیرفته میشود. در هر بحران منطقهای، بازیگران متعدد با اهداف متفاوت حضور دارند. برخی به دنبال حفظ وضع موجود هستند، برخی به دنبال تغییر موازنه قدرت و برخی نیز صرفاً در پی کاهش هزینههای درگیری می باشند. قدرتهای منطقهای معمولاً آتشبس را فرصتی برای بازسازی توان نظامی و دیپلماتیک خود میبینند، در حالی که قدرتهای فرامنطقهای بیشتر بر مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش آن تمرکز دارند.
تاریخ نشان داده است که، موازنه قدرت در دوره آتشبس، لزوماً به معنای بازگشت به وضعیت پیش از جنگ نیست. در بسیاری از موارد، موازنه قدرت پس از درگیری دچار تغییرات جدی میشود. همین تغییرات است که باعث میشود دوره آتشبس خود به یک «مرحله رقابت خاموش» تبدیل شود.
کشورها در این دوره تلاش میکنند با ابزارهای غیرنظامی مانند اقتصاد، دیپلماسی و جنگ روایتها، موقعیت خود را تقویت کنند. در دوره آتش بس، اگرچه سطح خشونت کاهش مییابد، اما سطح بیاعتمادی معمولاً باقی میماند.
این وضعیت میتواند منجر به افزایش هزینههای دفاعی، رقابت تسلیحاتی پنهان و تشدید فعالیتهای اطلاعاتی شود. در نتیجه، آتشبس به جای کاهش کامل تنش، آن را به شکلهای غیرمستقیم منتقل میکند و پیامدهای امنیتی و ژئوپلیتیکی، متفاوتی را بدنبال دارد بنابراین، آتشبس را نباید بهعنوان پایان یک بحران تلقی کرد.
در بسیاری از موارد، این وضعیت آغاز مرحلهای جدید از رقابتهای ژئوپلیتیکی است که در آن ابزارهای قدرت تغییر میکنند اما اصل رقابت ادامه مییابد. موفقیت این دوره به توانایی بازیگران در تبدیل آتشبس به یک روند سیاسی پایدار وابسته است.
اسدالله غلام پور (پست دکترای اقتصاد نفت و انرژی)
نظر شما