از تنگه هرمز تا پمپبنزینهای آمریکا؛ شوک نفتی جنگ جهانی شد
جنگ و اختلال در مسیرهای حیاتی انرژی در خلیج فارس، اثر خود را از پالایشگاههای منطقه تا بازار سوخت آمریکا نشان داده است؛ صادرات نفت خام کشورهای خلیج فارس در ماه اوت به حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز رسید؛ یعنی نزدیک به ۴۵ درصد کمتر از سطح پیش از جنگ.
صفحه اقتصاد - همزمان، صادرات فرآوردههای پالایشی و الپیجی همچنان کمتر از نصف سطح پیش از جنگ قرار دارد و قیمت دیزل در آمریکا نیز در اوایل سپتامبر به بیش از ۲۰۰ دلار برای هر بشکه رسید؛ رقمی که طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی ۹۴ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ است.
بحران از خلیج فارس آغاز شد، اما محدود به منطقه نماند
بازار جهانی انرژی در ماههای اخیر با یکی از بزرگترین اختلالهای عرضه نفت در تاریخ خود مواجه شده است. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده کاهش جریان نفت از خلیج فارس و اختلال در عبور نفتکشها از تنگه هرمز، تولید، صادرات و فعالیت پالایشگاهها را تحت فشار قرار داده است.
بر اساس تازهترین برآوردهای آژانس، صادرات نفت کشورهای خلیج فارس در ماه اوت حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز بوده که نزدیک به نیمی از سطح پیش از جنگ است. در بخش نفت خام نیز میزان کاهش به حدود ۴۵ درصد رسیده است؛ بخشی از جریان صادرات از مسیرهای جایگزین و افزایش انتقال از مسیرهای غیرهرمزی توانسته بخشی از این افت را جبران کند.
این اختلال در شرایطی رخ داده که خلیج فارس یکی از مهمترین مراکز تولید و صادرات انرژی جهان است و تنگه هرمز همچنان یکی از حیاتیترین مسیرهای انتقال نفت و گاز به بازارهای جهانی محسوب میشود. طبق دادههای آژانس، در سال ۲۰۲۵ حدود یکچهارم تجارت دریابرد نفت جهان از این تنگه عبور کرده است.
فرآوردهها بیشتر از نفت خام تحت فشار قرار گرفتند
بحران تنها به صادرات نفت خام محدود نشده است. بازار فرآوردههای پالایشی و الپیجی با اختلال شدیدتری مواجه شده و صادرات این محصولات از خلیج فارس در ماههای بحران کمتر از نصف سطح پیش از جنگ باقی مانده است. آژانس بینالمللی انرژی تأکید کرده که بخش قابلتوجهی از ظرفیت پالایشی منطقه نیز به دلیل حملات و دشواری دسترسی به مسیرهای صادراتی از مدار خارج شده است.
اهمیت این موضوع از آن جهت است که خلیج فارس تنها صادرکننده نفت خام نیست؛ این منطقه یکی از تأمینکنندگان مهم دیزل، سوخت جت، الپیجی و سایر فرآوردههای نفتی جهان نیز به شمار میرود. بنابراین اختلال در صادرات فرآوردهها میتواند سریعتر از نفت خام به بازار مصرف منتقل شود.
آژانس در گزارشهای خود تأکید کرده که فشار در بازار فرآوردههای نفتی اکنون از بازار نفت خام نیز شدیدتر شده است؛ بهویژه در بازار دیزل که کاهش ذخایر و محدودیت عرضه، قیمتها را به سطوح کمسابقهای رسانده است.
وقتی بحران خلیج فارس به قیمت دیزل آمریکا رسید
یکی از روشنترین نشانههای سرایت بحران انرژی به اقتصاد آمریکا، جهش قیمت دیزل است.
طبق گزارش سپتامبر آژانس بینالمللی انرژی، قیمت دیزل و گازوئیل در آمریکا در اوایل سپتامبر از ۲۰۰ دلار برای هر بشکه عبور کرد؛ یعنی حدود ۹۴ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ. آژانس همچنین هشدار داده که بازارهای اروپا و آسیا نیز با فاصله چندانی از این فشار قیمتی قرار ندارند.
دیزل فقط یک فرآورده نفتی برای خودروهای سنگین نیست؛ این سوخت در حملونقل جادهای، کشاورزی، صنایع و زنجیره توزیع کالا نقشی اساسی دارد. به همین دلیل، افزایش قیمت آن میتواند هزینه جابهجایی کالا و در ادامه هزینه تولید و توزیع را افزایش دهد.
۵.۷ میلیون بشکه کاهش عرضه؛ بازار در برابر شوک انرژی
همزمان، آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده عرضه نفت جهان در سال ۲۰۲۶ حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یابد؛ افتی که حدود ۶ درصد برآورد شده است. آژانس این کاهش را به اختلالهای ناشی از درگیریهای خاورمیانه و مشکلات جریان نفت در منطقه نسبت داده است.
پیش از این نیز آژانس از توقف یا کاهش دستکم ۱۰ میلیون بشکه در روز از تولید نفت کشورهای خلیج فارس در اوج بحران خبر داده بود؛ رقمی که نشاندهنده عمق شوک واردشده به بخش تولید و صادرات انرژی منطقه است.
با این حال، بخشی از فشار عرضه تاکنون از طریق برداشت از ذخایر، استفاده از مسیرهای جایگزین، افزایش صادرات برخی تولیدکنندگان خارج از منطقه و کاهش تقاضا جذب شده است. آژانس تأکید کرده همین سازوکارها مانع از انتقال کامل شوک عرضه به مصرفکنندگان شدهاند.
هزینه جنگ از نفتکشها به زنجیره زندگی مردم میرسد
آنچه اکنون در بازار انرژی دیده میشود، تنها یک افزایش قیمت نفت نیست. کاهش صادرات نفت خام، اختلال در صادرات فرآوردهها و الپیجی، کاهش ظرفیت پالایش و محدود شدن مسیرهای کشتیرانی، مجموعهای از فشارها را به بازار جهانی وارد کرده است.
وقتی صادرات نفت خام خلیج فارس نزدیک به ۴۵ درصد کاهش مییابد و صادرات فرآوردهها به کمتر از نصف سطح پیش از جنگ میرسد، اثر بحران دیگر صرفاً در بنادر و پالایشگاهها باقی نمیماند. جهش ۹۴ درصدی قیمت دیزل در آمریکا نمونهای از مسیری است که یک اختلال ژئوپلیتیک میتواند از زیرساختهای انرژی منطقه تا هزینه حملونقل و کالا در اقتصادهای بزرگ جهان طی کند.
در چنین شرایطی، تداوم اختلال در جریان انرژی میتواند بازار جهانی را در برابر شوکهای جدید آسیبپذیرتر کند؛ بهویژه اگر محدودیت صادرات فرآوردهها و فشار بر ذخایر سوخت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
