پایان واردات بنزین؛ خودکفایی پایدار یا دستاورد موقت کاهش مصرف؟
اعلام بی‌نیازی ایران از واردات بنزین از سوی رئیس‌جمهور، بار دیگر موضوع مدیریت ناترازی سوخت را به کانون توجه افکار عمومی بازگردانده است؛ اتفاقی که به گفته مسئولان، با کاهش مصرف بنزین، افزایش استفاده از سی‌ان‌جی و اجرای سیاست‌های جدید قیمتی امکان‌پذیر شده است. با این حال، تداوم این وضعیت به افزایش ظرفیت تولید پالایشگاهی، اصلاح الگوی مصرف و توسعه ناوگان خودروهای کم‌مصرف و برقی وابسته است.
صفحه اقتصاد - «از واردات بنزین بی‌نیاز شدیم»؛ این جمله مسعود پزشکیان در نشست با فعالان شورای اطلاع‌رسانی دولت، بازتاب گسترده‌ای در محافل رسانه‌ای داشت. اهمیت این اظهارنظر زمانی بیشتر می‌شود که در ماه‌های گذشته، نگرانی‌ها درباره تأمین پایدار سوخت و افزایش فشار بر منابع ارزی کشور، بار دیگر مسئله ناترازی بنزین را به یکی از دغدغه‌های اقتصادی تبدیل کرده بود.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده، میانگین مصرف روزانه بنزین در شهریورماه به حدود ۱۴۸.۱ میلیون لیتر رسید؛ رقمی که در مقایسه با ظرفیت تولید و عرضه داخلی، از وجود شکاف قابل‌توجه میان مصرف و تولید حکایت داشت. این ناترازی در سال‌های گذشته، نیاز به واردات بنزین و تحمیل هزینه‌های ارزی را به دنبال داشت. اکنون دولت از توقف نیاز به واردات سخن می‌گوید؛ اما پرسش اصلی این است که چه عواملی این تغییر را رقم زده‌اند و آیا می‌توان آن را مقدمه‌ای برای خودکفایی پایدار در تأمین بنزین دانست؟
کاهش مصرف؛ نخستین عامل عبور از ناترازی
بررسی آمارهای پنج ماه نخست سال نشان می‌دهد میانگین مصرف روزانه بنزین حدود ۱۳۲ میلیون لیتر و میزان تولید پالایشگاهی حدود ۱۲۲ میلیون لیتر بوده است. بر این اساس، شکاف روزانه نزدیک به ۱۰ میلیون لیتر میان تولید و مصرف وجود داشت که تأمین آن به واردات وابسته بود.
در چنین شرایطی، کاهش مصرف به یکی از مهم‌ترین ابزارهای دولت برای مدیریت بازار بنزین تبدیل شد. طبق آمارهای رسمی اعلام‌شده، مصرف بنزین از ۱۷ شهریور تا ۱۵ مهر امسال، در مقایسه با دوره مشابه سال ۱۴۰۴، حدود ۷ درصد کاهش یافته است؛ تغییری که می‌تواند نقش مؤثری در کاهش فشار بر منابع تأمین سوخت داشته باشد.
در کنار این روند، اجرای تدریجی اصلاحات قیمتی و افزایش استفاده از سوخت‌های جایگزین نیز در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، برای ارزیابی دقیق سهم هر عامل در کاهش نیاز به واردات، باید اثر تغییرات قیمتی، تحولات فصلی مصرف، افزایش استفاده از سی‌ان‌جی و تغییرات احتمالی در تولید پالایشگاهی به‌صورت جداگانه بررسی شود.
رشد مصرف سی‌ان‌جی و کاهش فشار بر شبکه بنزین
یکی از نشانه‌های تغییر الگوی مصرف سوخت، افزایش استفاده از گاز طبیعی فشرده یا سی‌ان‌جی است. علی رفیعی، مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، پیش‌تر از افزایش مصرف روزانه سی‌ان‌جی از حدود ۱۴.۷ میلیون مترمکعب در مردادماه به ۱۶.۷ میلیون مترمکعب در مهرماه خبر داده بود.
به گفته او، این افزایش روزانه حدود ۲ میلیون مترمکعبی به معنای جایگزینی بخشی از مصرف بنزین با سوخت گاز طبیعی است.
رفیعی همچنین اعلام کرده بود که میانگین مصرف روزانه بنزین از حدود ۱۴۴ میلیون لیتر به ۱۳۴ میلیون لیتر کاهش یافته است. به گفته این مقام مسئول، رشد مصرف بنزین در مهرماه نسبت به مدت مشابه سال قبل متوقف شده و در مقابل، مصرف سی‌ان‌جی حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است.
این ارقام نشان می‌دهد مدیریت مصرف و توسعه استفاده از سوخت‌های جایگزین می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد. با این حال، تداوم این روند به فراهم بودن زیرساخت‌های لازم، دسترسی مناسب به جایگاه‌های سی‌ان‌جی و استقبال صاحبان خودروهای دوگانه‌سوز وابسته است.
خودکفایی مقطعی یا پایداری در تأمین بنزین؟
بی‌نیازی از واردات بنزین، در صورت استمرار، دستاوردی مهم برای اقتصاد ایران محسوب می‌شود؛ زیرا علاوه بر کاهش وابستگی به منابع خارجی، می‌تواند بخشی از فشار بر منابع ارزی کشور را نیز کاهش دهد. با این حال، توقف واردات در یک مقطع زمانی لزوماً به معنای رفع ساختاری ناترازی نیست.
اگر کاهش واردات عمدتاً بر پایه افت مصرف حاصل شده باشد، هرگونه بازگشت رشد تقاضا می‌تواند دوباره شکاف میان تولید و مصرف را افزایش دهد. از این رو، خودکفایی پایدار به دو محور مکمل نیاز دارد: مدیریت تقاضا و افزایش ظرفیت تولید.
در همین زمینه، معاون وزیر نفت در شهریورماه از برنامه افزایش روزانه ۱۲ میلیون لیتری ظرفیت تولید با بهره‌برداری از دو پالایشگاه جدید تا پایان سال خبر داده بود. تحقق این برنامه می‌تواند به تقویت عرضه داخلی کمک کند؛ هرچند میزان اثرگذاری آن به زمان بهره‌برداری، ظرفیت عملیاتی پالایشگاه‌ها و کیفیت محصولات تولیدی بستگی دارد.
احمد مرادی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، نیز با اشاره به مراحل پایانی راه‌اندازی پالایشگاه مهر خلیج فارس، بهره‌برداری از این مجموعه را عاملی مؤثر در تقویت خودکفایی بنزین دانسته است. او در عین حال بر ضرورت مدیریت مصرف و ارتقای کیفیت خودروها تأکید کرده و معتقد است پایداری این دستاورد، به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان در بخش تولید و مصرف نیاز دارد.
از این منظر، کاهش واردات زمانی به یک دستاورد ماندگار تبدیل می‌شود که افزایش ظرفیت پالایشگاهی، بهبود کیفیت سوخت، اصلاح فناوری خودروها و مدیریت تقاضا در کنار یکدیگر پیش بروند.
اصلاح تدریجی قیمت‌ها؛ راهکاری برای کنترل مصرف
یکی از محورهای سیاست جدید دولت، اجرای تدریجی اصلاحات قیمتی بنزین و تغییر در نرخ سوم این فرآورده است. موافقان این رویکرد معتقدند تعدیل تدریجی قیمت‌ها می‌تواند بدون ایجاد شوک ناگهانی به اقتصاد خانوار، انگیزه مصرف بی‌رویه را کاهش دهد.
در مقابل، اثربخشی این سیاست به نحوه اجرا، میزان اثرگذاری بر رفتار مصرف‌کنندگان و فراهم بودن گزینه‌های جایگزین وابسته است. در شرایطی که خودروهای کم‌مصرف، ناوگان حمل‌ونقل عمومی و زیرساخت‌های سوخت جایگزین با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند، افزایش هزینه سوخت به‌تنهایی نمی‌تواند همه مشکلات مصرف را برطرف کند.
به همین دلیل، پرهیز از سیاست‌های ناگهانی و حرکت به سمت اصلاحات تدریجی، همراه با ارزیابی مستمر آثار اقتصادی و اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. دولت برای حفظ دستاورد کاهش واردات باید علاوه بر مدیریت قیمت، به بهبود بهره‌وری خودروها، توسعه حمل‌ونقل عمومی و افزایش دسترسی به سوخت‌های جایگزین نیز توجه کند.
خودروهای دوگانه‌سوز و برقی؛ حلقه مغفول مدیریت مصرف
حسن مرادی، کارشناس حوزه انرژی، در گفت‌وگو با نورنیوز، با اشاره به کاهش نیاز کشور به واردات بنزین، مدیریت مصرف و استفاده از خودروهای جایگزین را از عوامل مهم این تحول دانست.
او معتقد است افزایش هزینه بنزین آزاد می‌تواند در کاهش مصرف مؤثر باشد و توسعه استفاده از سی‌ان‌جی نیز بخشی از تقاضای بنزین را پوشش می‌دهد. به گفته این کارشناس، پایان فصل سفرهای تابستانی نیز می‌تواند بر کاهش مصرف در ماه‌های بعد اثر بگذارد؛ موضوعی که ضرورت تفکیک آثار سیاست‌های دولت از عوامل فصلی را برجسته می‌کند.
مرادی با تأکید بر اهمیت خودروهای دوگانه‌سوز و تمام‌برقی، تسهیل واردات این خودروها را ضروری دانست و گفت توسعه این ناوگان می‌تواند در بلندمدت از میزان وابستگی حمل‌ونقل به بنزین بکاهد.
البته گسترش خودروهای برقی به‌تنهایی مسئله انرژی را حل نمی‌کند و به توسعه زیرساخت شارژ، تأمین پایدار برق، ظرفیت شبکه توزیع و سیاست‌های تشویقی نیاز دارد. خودروهای دوگانه‌سوز نیز زمانی می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند که دسترسی به سی‌ان‌جی و زیرساخت‌های سوخت‌رسانی متناسب با افزایش تعداد این خودروها توسعه یابد.
در این میان، تسهیل واردات خودروهای کم‌مصرف و برقی، کاهش موانع اداری و گمرکی و ایجاد رقابت در بازار خودرو می‌تواند بخشی از مسیر اصلاح الگوی مصرف را هموار کند. در کنار آن، ارتقای فناوری خودروهای تولید داخل و کاهش مصرف سوخت ناوگان موجود نیز نباید نادیده گرفته شود.
بنزین سوپر و یورو ۵؛ تفاوت میان واردات کیفی و تأمین نیاز عمومی
مرادی همچنین با اشاره به تفاوت میان بنزین مورد استفاده عموم مردم و فرآورده‌های باکیفیت‌تر، تأکید کرد واردات محدود بنزین سوپر یا بنزین با استاندارد یورو ۵ لزوماً به معنای بازگشت وابستگی کشور به واردات بنزین معمولی نیست.
این تفکیک از آن جهت اهمیت دارد که بحث خودکفایی باید بر اساس نوع فرآورده، حجم واردات و نیاز واقعی بازار ارزیابی شود. با این حال، کیفیت سوخت و میزان آلایندگی آن موضوعاتی هستند که به بررسی مستند استانداردهای تولید، ترکیبات بنزین و عملکرد پالایشگاه‌ها نیاز دارند و نمی‌توان صرفاً با اتکا به توقف واردات، همه مسائل مربوط به کیفیت سوخت را حل‌شده تلقی کرد.
صرفه‌جویی ارزی؛ دستاوردی که به برنامه پایدار نیاز دارد
رئیس‌جمهور از صرفه‌جویی ۱۲ میلیارد دلاری در نتیجه بی‌نیازی از واردات بنزین سخن گفته است؛ رقمی که در صورت تحقق، می‌تواند از منظر مدیریت منابع ارزی اهمیت قابل‌توجهی داشته باشد. با این حال، برای سنجش دقیق این صرفه‌جویی باید مشخص شود این رقم به چه دوره زمانی مربوط است و بر اساس چه فرض‌هایی درباره حجم واردات، قیمت جهانی بنزین، هزینه حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های تأمین محاسبه شده است.
در مجموع، کاهش مصرف بنزین، رشد استفاده از سی‌ان‌جی و برنامه افزایش ظرفیت تولید پالایشگاهی، سه محور اصلی سیاست جدید تأمین سوخت به شمار می‌روند. اما تبدیل این وضعیت به خودکفایی پایدار، به برنامه‌ریزی دقیق‌تر، اصلاح فناوری خودروها، توسعه سوخت‌های جایگزین و پرهیز از تصمیم‌های مقطعی نیاز دارد.
تجربه اخیر نشان می‌دهد مدیریت تقاضا می‌تواند در کوتاه‌مدت فشار بر شبکه تأمین سوخت را کاهش دهد؛ با این حال، آینده این دستاورد به آن بستگی دارد که دولت تا چه اندازه بتواند کاهش مصرف را با افزایش بهره‌وری و تقویت تولید داخلی همراه کند. در شرایط محدودیت منابع و فشارهای اقتصادی، اصلاح الگوی مصرف انرژی باید از یک سیاست مقطعی فراتر برود و به بخشی از راهبرد بلندمدت کشور برای کاهش هزینه‌ها و افزایش تاب‌آوری اقتصادی تبدیل شود.
