گفتگوی «صفحه اقتصاد» با ابوذر ندیمی؛ کارشناس اقتصادی و نماینده ادوار مجلس
ماجراهای ریز و درشت گران شدن نرخ دلار در ایران
ابوذر ندیمی، کارشناس اقتصادی در گفتگو با صفحه اقتصاد: تامین منابع، برای دولت از چند روش، امکان دارد. یک روش، فروش اوراق قرضه است، یعنی پیش فروشی اتفاق می افتد. روش دیگر، اخذ مالیات بوده و اخذ مالیات، در شرایط فعلی، به مردم فشار می آورد. یک روش دیگر تامین منابع، از طریق بازی با بحث صادرات نفت و میزان صادرات و تعیین نرخ ارز آن است.
نرخ ارز در کشور ما، یک شاخص کلیدی و مهم اقتصادی است و نوسانات آن، آثار زیادی بر حوزه های مختلف دارد. در این میان، نوسان نرخ دلار به عنوان یک ارز مهم جهان روا که اکثر معاملات جهانی، با آن انجام می شود، در کشور ما تاثیرات روانی و عملی زیادی بر جای می گذارد. از سویی، یک وظیفه اصلی بانک مرکزی و حتی فراتر از آن دولت، کنترل تورم بوده و افزایش نرخ تورم، باعث افزایش نرخ ارز و نرخ دلار و در حقیقت باعث کاهش ارزش پول ملی ما می شود. دو وعده و قول عبدالناصر همتی در دی ماه سال جاری، برای ریاست جدید خود بر بانک مرکزی، کنترل نرخ ارز و کنترل نرخ تورم بوده است.
در این چارچوب، «صفحه اقتصاد» در گفتگویی که با ابوذر ندیمی (نماینده چند دوره مجلس و با سابقه حضور در سازمان برنامه و بودجه) داشته، نوسات نرخ ارز و میزان احتمال کنترل نرخ ارز در دوره جدید ریاست عبدالناصر همتی بر بانک مرکزی ایران، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
*****
*در روزهای اخیر، استعفای آقای فرزین از ریاست بانک مرکزی ایران، توسط رئیس جمهور، پذیرفته شد و در روز ۱۰ دی ماه، آقای همتی، جایگزین آقای فرزین شد و ایشان با چند وعده از جمله کنترل تورم و کنترل نرخ ارز، دوباره رئیس کل بانک مرکزی شد. آقای فرزین وقتی در دی ۱۴۰۱ رئیس بانک مرکزی شد، نرخ دلار بازار آزاد ۴۰ هزار تومان بود و در ۱۰ دی ماه امسال که کنار رفت نرخ دلار ۱۴۰ هزار تومان بود.
در این روزها، عده زیادی انتظار داشتند که انتصاب رئیس جدید بانک مرکزی، یک شوک مثبت به بازار وارد کند و قیمت ارز کاهش پیدا کند. چرا تصور این بود که انتصاب آقای همتی، یک شوک مثبت ایجاد می کند و کاهش قیمت ارز را خواهیم داشت، ولی در عمل در روز سه شنبه ۱۶ دی ۱۴۰۴، نرخ دلار تا نزدیک ۱۵۰ هزار تومان بالا رفت؟
-در مورد رئیس کل بانک مرکزی، به عنوان تنظیم گر بازارهای پولی و مالی و اعتباری، چند نکته قابل طرح است. اولین نکته این است که قبول کنیم بانک مرکزی در ایران، مستقل نبوده و نیست و تابعی از اقتصاد دولتی و رئیس دولت و بانک مرکزی است. چرا که بیش از 80 درصد از اقتصاد ایران، دولتی است و بیشترین ارزآوری توسط دولت انجام می شود. همچنین دولت، بیشترین نیاز ارزی را در کشور دارد. البته منظورم از دولت، اعم از وزارتخانه ها و شرکت های دولتی است.
بخش عمده ای از ارز، برای واردات کالاهای اساسی و مانند آن مصرف می شود و بخشی هم اخیراً در حوزه های دفاعی و امنیتی یا مانند آن، به این نیازهای ارزی اضافه شده است. بنابراین اگر این موضوع را قبول کنیم هر رئیس بانک مرکزی، تابعی از سیاست های حاکم بر نظامات بودجه ای و برنامه است. در همین زمان تغییرات در بانک مرکزی، با ارسال لایحه بودجه سال 1405 به مجلس روبرو بودیم و چند سیاست توسط دولت که از پیش طراحی شده بود مثل یکسان سازی نرخ ارز و بازنگری در مورد کالاهای اساسی و نرخ های آنها و حذف ارز ترجیحی 28 هزار و 500 تومان، اجرایی شده.
نکته دوم، بحث تاثیر پذیرفتن از شرایط جنگ 12 روزه تاکنون است. چرا که نیازهای ارزی در کشور، تابعی از مسائل مربوط به اداره کشور و خصوصاً در بُعد معیشتی و بحث های مرتبط به صندوق توسعه ملی و خزانه ارزی مطرح است. این خزانه ارزی که در دست بانک مرکزی است، با تغییرات و تحولات آشکار و پنهان روبرو شده. به هر حال، به خاطر مسائل سرّی، بخش عمده ای از بودجه ما، شفاف نیست و رویکرد ما نسبت به اداره کشور در روابط بین الملل، ارزبَر است.
*نکات دیگری هم هست که قابل طرح باشد و به موضوع شوک ناشی از انتصاب هم پرداخته شود؟
-نکته دیگر در خصوص تدابیر جدیدی است که توسط دولت، صورت گرفته و به طور خاص دادن یارانه ماهانه یک میلیون تومانی به 80 میلیون نفر، مطرح شده. در زمینه نیاز ارزی و اخذ ریال از بانک مرکزی یا بانک ها، نیازمند فعل و انفعالات آنی بودیم. یعنی یک عدد سنگینی باید در حد ماهیانه یک میلیون تومان برای چند ماه و برای 80 میلیون نفر، تامین شود.
این که کل این پول، تامین شده یا نشده، بحث دیگری است ولی تدارک آن دیده شده. این هم بار سنگینی بر مجموعه ارز کشور، داشته است چرا که دولت، به جای ارز، تامین ریال می کند. دولت رویکرد ارزی و ریالی با هم دارد. این اقدامات دولت، در روزهای اخیر انجام شده و شوکی که با انتصاب جدید، باید وارد می شد، جای بحث دارد.
ما بحث های صادرات نفت، قیمت گذاری و دسترسی به منابع ارزی حاصل از صادرات نفت را داریم. الان همه اطلاع دارند که بازار ارز نفتی و آوردن ارز به داخل کشور، با مشکلاتی مواجه است. رئیس کل بانک مرکزی، در این موارد، محدودیت هایی دارد. برای این که شوک وارد می شد، باید منابع ارزی در بانک مرکزی وجود می داشت تا امکان تنظیم بازار با آن ارز ممکن باشد. همچنین برای تامین دلار و یورو، ما باید بازارهای جدیدی برای صادرات نفت داشته باشیم. در حال حاضر، عمده صادرات نفت ما به بازار چین بوده و ارز آن کشور را باید بگیریم.
*از نظر شما، افزایش قیمت دلار تا نزدیک ۱۵۰ هزار تومان، علامتی از واقعیت اقتصاد کشور ما بود و این نوع اتفاق، واقعیت موجود است؟
-بله؛ تمام ارقامی که ما داریم سه بیان دارد. یک بیان، این است که این وضع، واقع نمایی اقتصادی ارزی ایران است. چرا که بازار، به طور کامل می داند که از کجا، ارز تامین می شود، چقدر ارز حاصل می شود و چقدر نیاز ارزی وجود دارد و بقیه سوالات. ما با این واقعیت، روبرو هستیم که شرایط بین الملل ایران، طوری است که منابع جدیدی وارد نمی شود، یا باید امکان این باشد که دسترسی فعالان اقتصادی به ارز به صورت عمده از جمله برای تامین نیاز کارخانجات، وجود داشته باشد.
وقتی صاحبان کارخانجات برای دریافت ارز به بانک ها مراجعه می کنند، بانک ها می گویند خودتان ارز را تامین کنید و ما منابع ارزی نداریم. پس این یک پالس منفی است. دومین موضوع، این است که کسانی که پیش از این، قرارداد واردات داشته اند ولی با تنگنا مواجه شده اند و امکان این نیست که بقیه ارز مورد نیاز آنها پرداخت شود، یعنی امکان تامین نیازهای ارزی آنها وجود ندارد.
در ارتباط با بودجه هم و منابعی که در آن دیده شده، با صحبت هایی که نمایندگان مجلس یا مقامات دولت داشتند، این واقعیت، محسوس بود که اولاً نسبت به تقاضاها و دوماً نسبت به تعهدات، توانایی مازاد نداریم. بنابراین، اولین موضوع، واقعیت های اقتصاد است.
دلیل دوم، شرایط جدیدی است که در روزهای اخیر ایجاد شده و تهدیداتی توسط مقامات آمریکا و اسرائیل انجام شد. وقتی تهدیدات شروع می شود، برخی افراد سعی می کنند ریال خودشان را به ارز و طلا یا در رتبه بعدی به ملک، تبدیل کنند.
*برخی کارشناسان اقتصادی در روز سه شنبه ۱۶ دی ماه جاری اعلام کردند که یک عده که مافیا هستند در دوشنبه شب ۱۵ دی ماه، خبر جعلی منتشر کردند و باعث شدند قیمت دلار ظرف چند ساعت ۶ هزار تومان افزایش پیدا کند.
جنابعالی در این زمینه چه نظری دارید و آیا فرضاً انتشار یک خبر غیر واقعی و جعلی، تا این حد بر قیمت دلار تاثیر دارد و آیا ممکن است با یک خبر جعلی، افزایش قیمت سریعی اتفاق بیفتد؟
-وقتی خبر یک موضوع منتشر می شود دو کارکرد در حوزه دولت و حکومت و حوزه بازار دارد. به دلیل سابقه و پیشینه اتفاقات، بازار، باور پذیری بیشتری نسبت به این تهدیدات دارد. یک بخش هم در ارتباط با ارزهای حاصل از صادرات است که به داخل کشور آورده نمی شود. چون این ارزها، به شرکت ها و نهادهای مرتبط با حکومت تعلق دارد، باور مردم این است که قطعاً این ارزها به داخل کشور آورده نمی شود.
این اعتقاد وجود دارد که اگر بحث برگشت ارزهای بخش خصوصی مطرح باشد، دولت با روش های مختلف می تواند شرکت های خصوصی را وادار کند که ارزها را به داخل کشور بیاورند. اتفاقاً دیوان محاسبات کشور، در روز سه شنبه 16 دی ماه جاری اعلام کرد ارزهایی که به کشور برنمی گردد مرتبط با شرکت ها و نهادهای مربوط به دولت، حاکمیت، نهادها و بنیادها است. در مجموع، این نوع اخبار، اثر دارد و بازار ارز، تحت تاثیر قرار می گیرد.
*پس به اعتقاد شما به طور کلی تاثیر دارد؟
-بله؛ چون افراد جامعه، اصل موضوع را باور کرده اند که جنگ ایران و اسرائیل، ایدئولوژیک است و تمامی ناپذیر است. در حالی که آمریکا، صرفا از دیدگاه اسرائیل، به ایران نگاه نمی کند و از دیدگاه رقابت هم نگاه می کند. همه این موارد، سیگنال هایی به افراد دارای سرمایه می دهد و آنها نگران آینده خودشان می شوند.
به همین دلیل برخی افراد، پول خودشان را وارد بازار ارز و طلا وارد می کنند. چون ارز و طلا، نقد شوندگی بیشتری دارند، تمایل بیشتری وجود دارد که افراد، پول خودشان را به ارز و طلا تبدیل کنند.
بنابراین، آن شوک مثبتی که می توانست با آمدن رئیس جدید بانک مرکزی ایجاد شود، در کوتاه مدت با موانعی از جنس ارز، آینده ارز، شرایط اقتصاد ایران، شرایط بین المللی، تهدیدات مختلف و بسیاری از مسائل دیگر، مواجه بوده و همه این موارد، واقعیت های اثرگذار کشور در طول چند دهه اخیر بوده اند.
البته دولت هم در ارتباط با بودجه، ناچار است تصمیم حداکثری اتخاذ کند. این تصمیم حداکثری، خودش را در ارتباط با محاسبه درآمد نفت و قیمت پایه صادرات نفت، نشان می دهد. وقتی قیمت پایه توسط دولت تعیین می شود، بازار، قیمت کمتر از قیمت پایه مندرج در بودجه دولت را قبول نمی کند. از طرف دیگر، در روزهای اخیر، اعتراضاتی در برخی شهرها بروز کرد و نتیجه هر چه باشد، باعث بالا رفتن نرخ ارز می شود.
*برخی کارشناسان اعتقاد دارند فرقی بین تجربه ریاست قبلی آقای همتی در بانک مرکزی و دوره ریاست آقای فرزین، وجود ندارد. می گویند در هر ۲ دوره، تورم به شدت بالا رفت و نرخ ارز هم به شدت بالا رفت. به طور مشخص اعتقاد دارند که چون در دوره ریاست آقای فرزین، یک جنگ نظامی اتفاق افتاده، پس قیمت ارز جهش بیشتری داشته و شوک بزرگتری وارد شده.
این کارشناسان می گویند باید فراتر از تغییر رئیس بانک مرکزی، برای حل مشکلات اقدام شده و باید تغییر نهادی و سیاسی ایجاد شود. با توجه به این که جنابعالی چند دوره در مجلس، نماینده بوده و در برخی سال ها، در دولت هم حضور داشته اید، آیا واقعا تغییرات اساسی تر از تغییر رئیس بانک مرکزی، باید اتفاق بیفتد تا نرخ تورم و نرخ ارز، جهش نکنند؟
-اولاً رئیس بانک مرکزی یا وزرا یا رئیس جمهور، می توانند با انتخاب رویکرد، تاثیر داشته باشند و مناسبات را تا اندازه قابل اعتنایی تغییر بدهند، اما در بخش عملکردها یا کارنامه در مقابل برنامه، ما موانعی را باید تاثیرگذار بدانیم، یعنی تحت تاثیر شرایط عوض می شود.
از طرف دیگر، در شورای عالی پول و اعتبار که متشکل از نمایندگان قوای سه گانه و بخش های دیگر است، تصمیماتی اتخاذ می شود. این شورا، تنظیم سیاست ها را انجام می دهد و رئیس کل بانک مرکزی، تحت تاثیر این سیاست ها، قرار می گیرد. از طرفی، وقتی تحلیل می کنیم، دوره قبل از جنگ 12 روزه را باید به یک صورت تحلیل کنیم و دوره بعد از آن را به صورت دیگری تحلیل کنیم.
نکته چهارم، بودجه هایی است که توسط دولت ها تهیه می شود و تاثیر می گذارد. در این چند روزه، آقای همتی نقشی در تهیه لایحه بودجه سال 1405 نداشته و لایحه قبل از این انتصاب، به مجلس ارسال شده. البته ما مخالف این نیستیم که بخش عمده ای از تغییرات، به نظام، سیستم، نهاد و ساختار ارجاع داده می شود و مسئولان در داخل این چارچوب ها می توانند تعیین کننده باشند.
*آقای پزشکیان، رئیس جمهور، بارها اعلام کرد که دولت، پولی ندارد که مدرسه بسازد یا حقوق بیشتری به کارمندان بدهد یا سرمایه گذاری کند مگر این که چاپ پول کند. با توجه به این که ارز حاصل از صادرات نفت، به خاطر تحریم ها، وارد کشور نمی شود چطور شد که یک دفعه، دولت قبول کرده ماهیانه یک میلیون تومان یارانه به حساب هر فرد یارانه بگیر واریز کند؟
-تامین منابع، برای دولت از چند روش، امکان دارد. یک روش، فروش اوراق قرضه است، یعنی پیش فروشی اتفاق می افتد. روش دیگر، اخذ مالیات بوده و اخذ مالیات، در شرایط فعلی، به مردم فشار می آورد. یک روش دیگر تامین منابع، از طریق بازی با بحث صادرات نفت و میزان صادرات و تعیین نرخ ارز آن است.
بخش دیگری از تامین منابع، از طریق جا به جایی ردیف های بودجه ای انجام می شود و مثلاً بودجه عمرانی را به حداقل و بودجه جاری را به حداکثر می رسانند. یک بخش از تامین منابع، از محل عدم تخصیص ارز به ردیف های بودجه ای، انجام می شود. هر تغییری در این چند مورد، علامت های جدیدی به اقتصاد می دهد. دولت، بیشتر از داشته خودش نمی تواند تخصیص بدهد و باید داشته باشد تا پول تقسیم کند.
*در دولت آقای روحانی، با ارز ۴۲۰۰ تومانی واردات روغن خام و دان مرغ انجام می شود و در دولت آقای رئیسی به ۲۸ هزار افزایش داده شد. دولت تا الان ارز ۲۸ هزار تومانی به شرکت های تولید کننده روغن می داد و با واردات روغن خام، روغن خوراکی تولید می شد، یا با آن دان مرغ وارد می شد و مرغ و تخم مرغ تولید می شد. الان دولت اعلام کرده که واردات روغن خام با ارز ۱۲۵ هزار تومانی انجام شود.
اما در این چند روز که بحث تک نرخی شدن ارز مطرح شده و دولت می گفت که می خواهد رانت را از بین ببرد، جهش دیگری در قیمت ارز بازار آزاد اتفاق افتاده و نرخ دلار تا نزدیک ۱۵۰ هزار جهش کرده است. باز ۲۵ هزار تومان اختلاف بین آن نرخ ۱۲۵ هزاری و نرخ ۱۵۰ هزار تومانی، ایجاد شده که قاعدتاً می تواند رانت ایجاد کند. اگر قرار باشد با رانت و فساد مبارزه شود، آیا آن نرخ ۱۲۵ هزاری، باید تا بالای ۱۴۰ هزار بیاید؟
-متاسفانه یکی از بیماری های دائمی اقتصاد ایران، استفاده از ما به التفاوت نرخ تسهیلات ارزی بوده است و هرکس به ارز دسترسی پیدا می کند حداقل 20 تا 30 درصد در همان لحظه از طریق همین ما به التفاوت، برنده می شود یا ثروتمند می شود. یک روش این است که در حد امکان و پولی که وجود دارد، تنظیم بازار را انجام بدهیم. یک روش این است که ارزهایی که وارد کشور نشده، وارد شود و کمبودها را پُر کنند.
*فعلاً نرخ ارز بازار آزاد، تا حدود ۱۵۰ هزار تومان جهش کرده. وعده های جدید آقای همتی برای ریاست بانک مرکزی هم، کنترل تورم و کنترل نرخ ارز است. با تورم ۴۲ درصدی آذر ماه ۱۴۰۴، افزایش قیمت اقلام مختلف روغن، تخم مرغ و مرغ و واریز ماهیانه یک میلیون تومان به حساب یارانه بگیران، واقعاً امکان دارد تورم بالاتر نرود و نرخ ارز کنترل شود؟
-تولید باید حفظ شود و افزایش پیدا کند تا تورم بالا نرود. واردات کالاهای مورد نیاز هم، باید مدیریت شود. یک بخش هم مربوط به رانت هایی است که افراد می برند. اگر این رانت ها کنترل شود، تاثیر می گذارد. منظور من، تثبیت قیمت ها نیست بلکه منظور من تعادل بین درآمدها و هزینه ها، یا تعادل بین وعده و واقعیت است. این امکان وجود دارد ولی به سختی و به شرط همکاری همه بنگاه ها و همه مسئولان.
*یکی از معاونان اسبق ارزی بانک مرکزی گفته انتظار دارم با حضور آقای همتی که ارتباطات و شبکه های مختلف ارتباطی دارد ۱۰ درصد از نرخ ارز کاهش پیدا کند. جنابعالی فکر می کنید امکان کاهش نرخ ارز بازار آزاد وجود دارد؟
-این که این عدد، حفظ می شود یا کاهش یا افزایش پیدا می کند احتمال دارد. حکومت مجبور است همه توان خود را به کار بگیرد و این احتمال وجود دارد. تحقق این هدف، تدارکاتی لازم دارد که از طریق بودجه و مناسبات سران سه قوه باید دنبال شود.
*در اواخر تابستان امسال برخی اعتقاد داشتند با اجرای مکانیسم ماشه یا اسنپ بک و بازگشت تحریم ها در قالب توافقنامه برجام، نرخ دلار ۱۵۰ هزار تومان شود. در حاشیه یک جلسه دولت، از آقای فرزین، راجع به همین موضوع سوال شد و آقای فرزین با مزاح گفت «نه بابا جان این طور نمی شود بحث ۱۵۰ هزار تومان شدن نرخ دلار شوخی است». مکانیسم ماشه از مهر ماه امسال اجرا شده و هنوز که فاصله زیادی با آن زمان نگرفته ایم، برخلاف نظر آقای فرزین، نرخ دلار بازار آزاد ۱۵۰ هزار تومان شده.
-در زمانی که آقای فرزین، این حرف را زده حتماً تصوراتی داشته و ایشان نگاه اقتصادی صرف داشته است. در حالی که در اقتصاد، عوامل مختلفی، به غیر از خود اقتصاد، اثر می گذارند که یکی از آنها مناسبات بین المللی است.
نظر شما