اقتصاد استریم در ایران در چه مرحله‌ای قرار دارد؟/ نشانه‌های شکل‌گیری یک بازار

صفحه اقتصاد - در ایران نیز نشانه‌های شکل‌گیری این بازار دیده می‌شود، اما محدودیت دسترسی به برخی پلتفرم‌های جهانی، مشکلات پرداخت بین‌المللی، هزینه تجهیزات و اینترنت و محدودیت‌های تبلیغاتی، مسیر توسعه این صنعت را با چالش مواجه کرده است.

در نتیجه، مسئله اصلی درباره استریم در ایران فقط تعداد استریمرها یا میزان بازدید آنها نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا مجموعه این فعالیت‌ها توانسته به یک «صنعت» با زنجیره اقتصادی مشخص تبدیل شود یا همچنان با بازاری پراکنده از تولیدکنندگان محتوا مواجه هستیم.

نشانه‌های شکل‌گیری یک بازار

یکی از نشانه‌های شکل‌گیری اقتصاد استریم در ایران، ایجاد مدل‌های درآمدی برای پخش زنده در پلتفرم‌های داخلی است. در کنار آن، بخشی از تولیدکنندگان محتوا نیز از طریق پلتفرم‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند.

گزارش‌های منتشرشده از عملکرد برخی پلتفرم‌های داخلی نشان می‌دهد که مدل‌های درآمدزایی از تولید محتوا و پخش زنده در ایران نیز در حال توسعه است. برای نمونه، مجموع درآمد کاربران یک سرویس درآمدزایی داخلی در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۹۷ میلیارد تومان اعلام شده و تعداد کاربران این سرویس نیز نسبت به سال قبل ۳۰ درصد افزایش داشته است. این رقم مربوط به یک سرویس مشخص است و نباید به‌عنوان اندازه کل بازار استریم ایران در نظر گرفته شود.

اهمیت این ارقام بیشتر از آن جهت است که نشان می‌دهد بخشی از اقتصاد تولید محتوای زنده در ایران از مرحله فعالیت صرفاً تفریحی عبور کرده و مدل‌های تجاری برای آن شکل گرفته است.

بازار ایران فقط گیم نیست

اگرچه بخش قابل توجهی از استریم در ایران با بازی‌های ویدئویی شناخته می‌شود، پخش زنده به حوزه‌های دیگری نیز گسترش پیدا کرده است.

ورزش، آموزش، گفت‌وگو، سرگرمی و رویدادهای مختلف از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند از مدل پخش زنده استفاده کنند.

این مسئله از نظر اقتصادی اهمیت دارد؛ زیرا اندازه بازار استریم را نمی‌توان صرفاً با تعداد گیمرها یا کانال‌های گیمینگ اندازه‌گیری کرد. هر محتوایی که بتواند مخاطب را برای مدت طولانی در یک پلتفرم نگه دارد، می‌تواند بخشی از اقتصاد استریم را تشکیل دهد.

گیم استریم؛ یکی از بخش‌های بازار

با این حال، بازی‌های ویدئویی همچنان یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد استریم هستند.

برآورد Grand View Research نشان می‌دهد بازار گیم‌استریم در منطقه خاورمیانه و آفریقا در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰۴.۳ میلیون دلار ارزش داشته و پیش‌بینی شده این رقم تا سال ۲۰۳۳ به حدود ۱.۴۷ میلیارد دلار برسد. این برآورد تجاری است و نباید آن را معادل درآمد واقعی صنعت در همه کشورهای منطقه دانست.

در سطح جهانی نیز گیم‌استریم به یکی از بخش‌های مهم اقتصاد پیرامون بازی تبدیل شده است؛ بخشی که در آن تبلیغات، حمایت مالی، اشتراک و همکاری تجاری میان پلتفرم‌ها، تولیدکنندگان محتوا و شرکت‌های بازی نقش دارند.

مسئله بزرگ ایران؛ اتصال به اقتصاد جهانی

یکی از تفاوت‌های اصلی بازار ایران با بازارهای بزرگ جهانی، دسترسی به زیرساخت اقتصادی بین‌المللی است.

در بازارهای جهانی، تولیدکننده محتوا می‌تواند در یک اکوسیستم نسبتاً یکپارچه به پلتفرم، سیستم تبلیغاتی، پرداخت آنلاین، اسپانسرها و مخاطبان بین‌المللی دسترسی داشته باشد.

اما در ایران، تحریم‌ها و محدودیت‌های پرداخت بین‌المللی، دسترسی به بخشی از این زنجیره را دشوار می‌کند.

به همین دلیل، حتی اگر یک تولیدکننده محتوای ایرانی بتواند مخاطب قابل توجهی در یک پلتفرم خارجی ایجاد کند، تبدیل این مخاطب به درآمد پایدار می‌تواند با محدودیت‌های بیشتری نسبت به بسیاری از بازارهای دیگر همراه باشد.

این مسئله تنها یک مشکل فردی برای تولیدکننده محتوا نیست؛ بلکه به توسعه کل صنعت مربوط می‌شود. هرچه دسترسی به بازار تبلیغات، پرداخت و سرمایه‌گذاری محدودتر باشد، ارزش اقتصادی مخاطب نیز دشوارتر به درآمد پایدار تبدیل می‌شود.

هزینه‌های تولید؛ از اینترنت تا تجهیزات

اقتصاد استریم به زیرساخت وابسته است و تولید محتوای زنده نسبت به محتوای ضبط‌شده، نیاز بیشتری به اتصال پایدار و تجهیزات مناسب دارد.

رایانه یا کنسول، دوربین، میکروفن، نور، نرم‌افزار و مهم‌تر از همه اینترنت پایدار، بخشی از هزینه‌های تولید محتوای زنده هستند.

در نتیجه، رشد استریم در یک کشور فقط به تعداد علاقه‌مندان وابسته نیست؛ کیفیت و قیمت زیرساخت نیز مستقیماً بر توان تولیدکنندگان محتوا اثر می‌گذارد.

هرچه هزینه ورود به بازار بالاتر باشد، تعداد افرادی که می‌توانند به‌صورت مستمر تولید کنند محدودتر می‌شود و در نتیجه شکل‌گیری یک بازار رقابتی نیز دشوارتر خواهد شد.

تبلیغات؛ حلقه‌ای که باید بزرگ‌تر شود

در اقتصاد جهانی استریم، تبلیغات یکی از مهم‌ترین منابع درآمد است. پلتفرم‌ها از ترافیک و زمان تماشای کاربران درآمد ایجاد می‌کنند و بخشی از آن را در قالب مدل‌های مختلف به تولیدکنندگان محتوا اختصاص می‌دهند.

در ایران نیز تبلیغات می‌تواند یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد استریم باشد، اما برای شکل‌گیری یک صنعت بزرگ، صرف وجود تبلیغات کافی نیست.

برندها باید بدانند مخاطب استریم چه ویژگی‌هایی دارد، چه محتوایی مصرف می‌کند و چگونه می‌توان به شکل مؤثر به او دسترسی پیدا کرد.

از سوی دیگر، پلتفرم‌ها باید بتوانند ابزارهای دقیق اندازه‌گیری مخاطب، تبلیغات هدفمند و مدل‌های شفاف تقسیم درآمد را توسعه دهند.

بدون شکل‌گیری این حلقه، استریم بیشتر در سطح فعالیت فردی تولیدکنندگان باقی می‌ماند تا یک صنعت رسانه‌ای کامل.

استریمر تنها بازیگراقتصاد گیم نیست

یکی از نکات مهم در بررسی اقتصاد استریم این است که نباید صنعت را با درآمد تولیدکننده محتوا یکی دانست.

در یک زنجیره کامل، پلتفرم از تبلیغات و خدمات خود درآمد ایجاد می‌کند؛ تولیدکننده محتوا از تبلیغات، اشتراک یا پرداخت مخاطب منتفع می‌شود؛ شرکت‌ها برای دسترسی به مخاطبان تبلیغ می‌کنند و در کنار آنها، شرکت‌های تولید تجهیزات، خدمات فنی، مدیریت محتوا، تبلیغات و برگزاری رویداد نیز از این بازار سهم می‌گیرند.

به همین دلیل، برای سنجش میزان بلوغ صنعت استریم در ایران باید مجموعه این حلقه‌ها را بررسی کرد، نه فقط تعداد استریمرها یا میزان بازدید چند کانال شناخته‌شده.

ایران در کجای مسیر قرار دارد؟

شواهد موجود نشان می‌دهد که عناصر اولیه اقتصاد استریم در ایران شکل گرفته‌اند: پلتفرم‌های داخلی مدل‌های درآمدزایی برای تولیدکنندگان محتوا ایجاد کرده‌اند، پخش زنده به یک قابلیت تجاری تبدیل شده، تولیدکنندگان محتوا در این بازار فعال هستند و حوزه‌هایی مانند گیم، ورزش و سرگرمی مخاطب خود را دارند.

با این حال، این شواهد به‌تنهایی برای این نتیجه کافی نیست که ایران صاحب یک صنعت استریم بزرگ و یکپارچه شده است.

نبود آمار جامع و رسمی درباره اندازه کل بازار، محدودیت در دسترسی به پلتفرم‌ها و سیستم‌های پرداخت جهانی، مشکلات زیرساختی و محدود بودن بازار تبلیغات دیجیتال از جمله عواملی هستند که ارزیابی دقیق این صنعت را دشوار می‌کنند.

به بیان دیگر، می‌توان گفت بازار استریم در ایران وجود دارد و بخشی از زنجیره آن شکل گرفته است، اما فاصله میان «فعالیت‌های پراکنده استریمی» و «یک صنعت کامل و سازمان‌یافته» همچنان قابل توجه است.

آینده اقتصاد استریم در ایران

رشد جهانی این صنعت نشان می‌دهد که استریم به یکی از قالب‌های مهم مصرف محتوا تبدیل شده است. در خاورمیانه و آفریقا نیز برآوردهای بازار از رشد قابل توجه لایو استریم در سال‌های آینده حکایت دارند.

برای ایران، توسعه این بازار بیش از هر چیز به شکل‌گیری زیرساخت اقتصادی آن وابسته است؛ از دسترسی پایدار به اینترنت و تجهیزات گرفته تا مدل‌های تبلیغاتی، پرداخت، حمایت از تولیدکنندگان و امکان حضور در بازارهای بین‌المللی.

اگر این زنجیره کامل‌تر شود، استریم می‌تواند از یک فعالیت محدود در میان بخشی از تولیدکنندگان محتوا به یکی از بخش‌های اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شود.

اما برای قضاوت درباره اندازه واقعی این صنعت، همچنان به داده‌های جامع‌تر درباره تعداد تولیدکنندگان فعال، حجم تبلیغات، میزان پرداخت مخاطبان، درآمد پلتفرم‌ها و سهم محتوای زنده از بازار رسانه دیجیتال ایران نیاز است.

در نهایت، سؤال درباره استریم در ایران دیگر صرفاً این نیست که «چه کسی استریمر است؟»؛ سؤال اقتصادی مهم‌تر این است که چه میزان ارزش اقتصادی در این زنجیره تولید می‌شود، این ارزش میان چه بازیگرانی توزیع می‌شود و چه موانعی مانع بزرگ‌تر شدن این زنجیره شده است؟