صفحه اقتصاد گزارش می دهد:
اینترنت نیمهجان، اقتصاد در اغما / وقتی فناوری، قربانی سیاست میشود
فناوری اطلاعات در ایران تا بهمن ۱۴۰۴ به نقطهای رسیده که دیگر نمیشود آن را «در حال توسعه» نامید و نه حتی «در حال رکود»، آنچه امروز میبینیم، وضعیت تعلیق دائمی است؛ نه مرگ کامل، نه حیات واقعی.
این گزارش تلاش میکند بدون تعارف، بدون خوشبینی مصنوعی، وضعیت واقعی IT و کسبوکارهای اینترنتی ایران را در بستر قطعیها، محدودسازیها، نااطمینانی مزمن و سیاستگذاریهای امنیتمحور بررسی کند.
وقتی زیرساخت قرن بیستویکم، گروگان تصمیمهای قرن بیستم میشود در دنیایی که اینترنت دیگر «امکان» نیست بلکه «زیرساخت حیاتی» است، ایران تا بهمن ۱۴۰۴ همچنان با مسئلهای دستوپنجه نرم میکند که بسیاری از کشورها یک دهه پیش حل کردهاند: اتصال پایدار، آزاد و قابل پیشبینی به شبکه جهانی.
فناوری اطلاعات در ایران نه به دلیل کمبود نیروی انسانی، نه به دلیل ضعف دانش فنی، بلکه به دلیل سیاستگذاری امنیتمحور، قطعهای مکرر اینترنت، فیلترینگ گسترده و نااطمینانی دائمی در وضعیتی نیمهفلج قرار گرفته است.
اینترنت در ایران؛ زیرساخت یا ابزار کنترل؟
اینترنت در ایران تا سالها بهعنوان «زیرساخت توسعه» معرفی میشد، اما از حوالی ۱۴۰۱ به بعد، عملاً به ابزار مدیریت بحرانهای سیاسی و اجتماعی تبدیل شد.
قطعیهای سراسری یا منطقهای افت شدید سرعت بینالملل ، فیلترینگ گسترده و بدون شفافیت ، وابستگی شدید به تصمیمهای غیرقابل پیشبینی همه اینها باعث شده اینترنت دیگر قابل برنامهریزی نباشد و اقتصادی که قابل برنامهریزی نباشد، سرمایهپذیر نیست.
به عبارتی فناوری اطلاعات بدون اکوسیستم، فقط یک اسم است، در کشورهای موفق، IT فقط «اینترنت» نیست؛ یک اکوسیستم است، قانون پایدارسرمایهگذار جسوربازار شفاف دسترسی آزاد به ابزارهای جهانی است ولی در ایران قوانین هر روز تغییر میکنند.
پلتفرمهای جهانی یا فیلترهستند یا پرریسک، پرداختهای بینالمللی تقریباً ناممکن است نیروی متخصص یا مهاجرت کرده یا در حال مهاجرت است نتیجه؟ فناوری اطلاعات بدون اکوسیستم، به یک صنعت تزئینی تبدیل شده است.
تلاش برای بقا کسبوکارهای اینترنتی
اغلب کسبوکارهای آنلاین ایرانی دیگر از «رشد» حرف نمیزنند، واژه کلیدی جدید آنها بقا است؛ مشکلات اصلی این گروه شغلی افت فروش در زمان قطعیها، از بین رفتن اعتماد مشتری، هزینههای اضافی برای دور زدن محدودیتها، ناتوانی در تبلیغات مؤثرو از دست رفتن بازارهای خارجی شامل میشود به همین دلیل بسیاری از استارتاپها کوچک شدهاند و مدل کسبوکارشان را تنزل دادهاند یا به فعالیت حداقلی رسیدهاند به عبارتی این یعنی اقتصاد دیجیتال ایران در حال کوچکشدن است، نه تحول.
مهاجرت خاموش؛ فرار مغزها بدون سر و صدا
یکی از خطرناکترین روندها تا بهمن ۱۴۰۴، مهاجرت بیسروصدای نیروی IT است، نه با اعتراض، نه با جنجال، فقط با یک بلیت، یک لپتاپ و یک حساب لینکدین.
برنامهنویسان، متخصصان امنیت، طراحان محصول و مدیران فنی همگی در حال مهاجرت از ایران هستند این مهاجرت فقط خروج نیروی انسانی نیست؛ خروج تجربه، نوآوری و آینده است.
اینترنت ملی؛ استقلال یا انزوا؟
طرحهایی مانند «اینترنت ملی» یا «شبکه ملی اطلاعات» با شعار استقلال مطرح شدند، اما در عمل دسترسی به سرویسهای جهانی را محدود کردند، رقابتپذیری را کاهش دادند ، کیفیت خدمات داخلی را هم تضمین نکردند .
بدون اتصال آزاد به جهان، فناوری درونگرا، فرسوده و ناکارآمد میشود، سرمایهگذار وقتی اینترنت نیست، ریسکی برای سرمایه گذاری انجام نمیدهد، هیچ سرمایهگذارداخلی و خارجی وارد بازاری نمیشود که اینترنتش ممکن است هر لحظه قطع شود و قوانینش قابل پیشبینی نیست .
این در حالی است که سرمایهگذاری در IT ایران یا دولتی است یا شبه دولتی و یا بسیار محافظهکارانه ، نوآوری در چنین فضایی خفه میشود، نه شکوفا.
بر اساس روندهای موجود، سه سناریو محتمل است، سناریو اول ادامه وضعیت فعلی (محتملترین) اینترنت ناپایداررشد محدودمهاجرت تدریجی؛ سناریو دوم تشدید محدودیتهاخروج گستردهتر کسبوکارها نابودی استارتاپهای کوچک و تمرکز بازار در دست چند بازیگر خاص و سناریو سوم اصلاح ساختاری (کماحتمال)بازنگری در سیاستها پذیرش اقتصاد دیجیتال بهعنوان ضرورت بازگشت نسبی اعتماد
فناوری را نمیشود با دستور اداره کرد واقعیت تلخ این است فناوری اطلاعات با کنترل شدید، رشد نمیکند؛ فقط زنده میماند.
تا بهمن ۱۴۰۴، IT ایران نه شکستخورده است، نه موفق؛ بلکه در وضعیت تعلیق تاریخی قرار دارد.اگر اینترنت همچنان ابزار امنیتی بماند،اگر کسبوکارها هر روز نگران فردا باشند و اگر نیروی متخصص آیندهای نبیند، اقتصاد دیجیتال ایران نه با تحریم، بلکه با تصمیمهای داخلی، آهسته خاموش میشود.
و اما آخر
ایران از نظر سرمایه انسانی در حوزه IT فقیر نیست. برنامهنویسان، طراحان، مهندسان شبکه، متخصصان داده و استارتاپها سالهاست نشان دادهاند که توان رقابت منطقهای و حتی جهانی دارند. اما مسئله اصلی این است ، رشد فناوری در ایران شبیه ساختن آسمانخراش روی شن روان است.
زیرساخت ارتباطی ناپایداروابستگی کامل به تصمیمهای غیرشفاف حاکمیتی نبود سیاست بلند مدت دیجیتال و ترس دائمی از «فردا اینترنت هست یا نه؟»همین عوامل باعث شده فناوری اطلاعات به جای موتور رشد، به حوزهای پرریسک و فرساینده تبدیل شود.
قطعی سراسری یا منطقهای کاهش شدید سرعت (Throttle)اختلال در DNSمسدودسازی سرویسهای خارجی بدون اطلاعرسانی قطع VPNها و فیلترشکنها بهصورت موجی مشکل اصلی فقط خود قطعی نیست، بلکه غیرقابل پیشبینی بودن آن است.
هیچ کسبوکاری نمیتواند روی زیرساختی برنامهریزی کند که ممکن است هر لحظه، بدون توضیح، مختل شود.
فروشگاههای آنلاین ، استارتاپ ها ؛ فریلنسرها ، شرکتهای فناوری متوسط و بزرگ همگی درگیر راهحلهای دور زدن محدودیتها هستند در حالی که اینترنت ناپایدار، مستقیماً به نابودی تدریجی اقتصاد دیجیتال منجر میشود.
کسبوکار بدون ارتباط جهانی، کسبوکار نیست نوآوری بدون دسترسی آزاد، متوقف میشود صادرات خدمات دیجیتال بدون اینترنت جهانی، شوخی است اینترنت ملی شاید برای خدمات داخلی پایه کاربردی باشد، اما هرگز جایگزین اینترنت آزاد و پایدار نخواهد شد.
یکی از تبعات مستقیم وضعیت اینترنت مهاجرت برنامهنویسان و کوچ تیمهای استارتاپی ، فعالیت از راه دور برای شرکتهای خارجی بدون ثبت در ایران این مهاجرت فقط فیزیکی نیست؛ بسیاری از متخصصان حتی بدون خروج رسمی از کشور، اقتصاد ایران را ترک کردهاند.
تداوم وضعیت فعلی و قطعیهای مقطعی باعث بیاعتمادی مزمن و کوچکتر شدن اقتصاد دیجیتال خواهد شد، تشدید محدودیتها خروج گستردهتر کسبوکارها و سقوط استارتاپهای وابسته به بازار جهانی را افزایش میدهد از سوی دیگر باعث افزایش اقتصاد زیرزمینی دیجیتال می شود .
باید گفت اقتصاد دیجیتال با اینترنت نیمهجان زنده نمیماند فناوری اطلاعات در ایران مشکل فنی ندارد؛ مشکل، تصمیمگیری است.
تا زمانی که اینترنت ابزار کنترل تلقی شود نه زیرساخت توسعه و نه حق عمومی هیچ برنامه توسعهای، هیچ شعار اقتصاد دیجیتال و هیچ وعدهای، کار نخواهد کرد.
کسبوکارهای اینترنتی ایران تا بهمن ۱۴۰۴ ثابت کردهاند که میتوانند زنده بمانند؛ اما سؤال اصلی این است: چقدر دیگر میتوانند دوام بیاورند؟
اینترنت در ایران قطع نمیشود، اعتماد قطع میشود؛ اقتصاد دیجیتال را با فیلتر و اختلال نمیکشند، با بلاتکلیفی خفه میکنند، کشوری که اتصالش ناپایدار است، آیندهاش هم ناپایدار خواهد ماند.
نظر شما