بحران هرمز، زنگ خطر معمای مالاکا را به صدا درآورد؛ شریان نفتی ۲۳ میلیون بشکهای در معرض تهدید
آیا جهان پس از هرمز، شاهد بحرانی بزرگتر در حیاتیترین گلوگاه دریایی خود خواهد بود؟ تنگه مالاکا، شاهرگی که روزانه ۲۳ میلیون بشکه نفت و بیش از یکپنجم تجارت جهانی را عبور میدهد، پس از بستهشدن عملی تنگه هرمز به کانون نگرانی استراتژیک قدرتهای بزرگ بدل شده است. پیشنهاد کوتاه اندونزی برای دریافت عوارض از کشتیها و تشدید رقابتهای ژئوپلیتیک در منطقه، این پرسش را ایجاد کرده که آیا معمای مالاکا که سالها ذهن استراتژیستهای چینی را به خود مشغول داشته، به زودی به بحرانی تمامعیار برای تجارت جهانی تبدیل خواهد شد؟
اختلال تردد کشتیها در تنگه هرمز باعث بروز نگرانیدرباره آسیبپذیری یک گذرگاه مهم دیگر در آنسوی جهان شده است.
به نقل از بلومبرگ، تنگه مالاکا ــ گذرگاه باریکی میان اندونزی و مالزی که مسیر تجارت را از کنار سنگاپور عبور میدهد ــ بیش از یکپنجم تجارت دریایی جهان را جابهجا میکند و شلوغترین گلوگاه دریایی دنیاست. این تنگه مدتها بهعنوان یک نقطه ضعف راهبردی شناخته میشد، بهویژه از نگاه چین که برای واردات انرژی بهشدت به این مسیر وابسته است. پس از آنکه ایران در واکنش به حملات نظامی آمریکا و اسرائیل عملاً تنگه هرمز را بست، توجهها بیش از پیش به مالاکا جلب شد.
با اینکه تنگه مالاکا تحت قوانین بینالمللی اداره میشود که عبور آزاد را تضمین میکند، نگرانیها زمانی بالا گرفت که یکی از مقامهای ارشد اندونزی برای مدتی کوتاه ایده گرفتن عوارض عبور را مطرح کرد. مقامهای منطقه بعداً تأکید کردند که این تنگه همچنان باز و بدون عوارض خواهد ماند. با این حال، همین اتفاق نشان داد تجارت جهانی تا چه اندازه به اختلال در یکی از پررفتوآمدترین مسیرهای خود حساس است.
تنگه مالاکا یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان است که اقیانوس هند را به دریای چین جنوبی و اقیانوس آرام وصل میکند. این تنگه حدود ۸۰۵ کیلومتر طول دارد و بین جزیره سوماترای اندونزی و شبهجزیره مالایا کشیده شده است، با تایلند در شمال و سنگاپور در ورودی جنوبی آن. این مسیر کوتاهترین راه دریایی میان خاورمیانه و شرق آسیاست.
کارایی بالای این مسیر باعث شده که نقشی غیرقابل جایگزین پیدا کند. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۲ هزار و ۵۰۰ کشتی از آن عبور کردند، در حالی که این رقم سال قبل حدود ۹۴ هزار و ۳۰۰ کشتی بود. انواع مختلفی از کالاها از این مسیر عبور میکنند، از جمله نفت خام، گاز طبیعی مایع، زغالسنگ، روغن پالم، سنگآهن و همچنین کالاهای تولیدی. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۳٫۲ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده است که اقتصادهای بزرگی مانند چین، ژاپن و کره جنوبی را تأمین میکند. این رقم حتی از حدود ۲۰٫۹ میلیون بشکهای که در همان دوره از تنگه هرمز عبور کرده، بیشتر است.
در باریکترین نقطه، عرض تنگه تنها حدود ۲٫۷ کیلومتر است و همین موضوع آسیبپذیری آن را با توجه به حجم عظیم ترافیک نشان میدهد. این وضعیت خطر برخورد کشتیها و به گل نشستن را افزایش میدهد، بهویژه در شلوغترین بخشها. حتی اختلالهای محدود هم میتوانند عبور و مرور را کند کرده و هزینههای حملونقل را بالا ببرند. دزدی دریایی و سرقت مسلحانه نیز از نگرانیهاست و در سال ۲۰۲۵ تعداد این حملات در تنگه مالاکا و سنگاپور به ۱۰۸ مورد رسید.
هرچند مسیرهای جایگزینی از میان مجمعالجزایر اندونزی وجود دارد، اما به این اندازه مناسب و قابلکشتیرانی آسان نیستند. تنگه سوندا در برخی نقاط کمعمق است و در نزدیکی یک آتشفشان فعال قرار دارد. مسیر تنگههای لومبوک و ماکاسار نیز زمان و هزینه سفر را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد. برای مثال، سفر از بندر رأس تنوره در عربستان سعودی به ژاپن از این مسیرها بیش از دو برابر مسیر عبور از مالاکاست.
اندونزی، مالزی و سنگاپور در کنار این تنگه قرار دارند و بر آبهای سرزمینی خود ــ که طبق کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل میتواند تا ۱۲ مایل دریایی از ساحل امتداد داشته باشد ــ حاکمیت دارند. این سه کشور در سال ۱۹۷۱ چارچوبی سهجانبه برای مدیریت تنگه ایجاد کردند. در عین حال، این تنگه بهعنوان یک آبراه بینالمللی شناخته میشود، یعنی کشتیها و هواپیماها حق عبور ترانزیتی دارند و میتوانند بهطور پیوسته و بدون مانع حرکت کنند. کشورهای ساحلی نمیتوانند عبور را متوقف کنند یا صرفاً برای گذر عوارض بگیرند، هرچند میتوانند برای خدمات خاص هزینه دریافت کنند. این سه کشور همراه با تایلند در زمینه امنیت، ایمنی، مقابله با دزدی دریایی و گشتهای مشترک همکاری نزدیکی دارند. هرچند هیچ کشوری بهتنهایی کنترل کامل تنگه را در اختیار ندارد، موقعیت جغرافیایی آنها نفوذ زیادی بر یکی از مهمترین مسیرهای تجاری جهان به آنها میدهد.
تهدیدها در تنگه هرمز نشان داده که گلوگاههای دریایی تا چه اندازه میتوانند سریع به نقاط تنش ژئوپولیتیک تبدیل شوند و بر اقتصاد جهانی فشار وارد کنند. وزیر دارایی اندونزی، پوربایا یودهی سادوا، ایده دریافت عوارض از کشتیها برای عبور از تنگه را مطرح کرد اما خیلی زود از آن عقبنشینی کرد، آن هم پس از اینکه ایران اقدام مشابهی را در هرمز انجام داده بود. وزارت دفاع اندونزی نیز در حال بررسی پیشنهادی از سوی آمریکا برای دسترسی پرواز هواپیماهای نظامی از حریم هوایی این کشور است؛ موضوعی که حتی در داخل ارتش اندونزی هم بهدلیل نگرانیهای مربوط به حاکمیت با مخالفتهایی روبهرو شده است.
سنگاپور سریع واکنش نشان داد و تأکید کرد که تنگه باید برای ناوبری بینالمللی باز و آزاد باقی بماند. مالزی هم بر اهمیت عبور بدون مانع تأکید کرده که نشاندهنده منفعت مشترک کشورهای ساحلی در حفظ جریان تجارت است.
بحران هرمز همچنین باعث شده تایلند، در شمالشرق تنگه مالاکا، دوباره توجهها را به طرح قدیمی خود برای ایجاد یک پل زمینی از بزرگراهها و خطوط راهآهن در جنوب این کشور جلب کند. این پروژه میتواند تنگه را دور بزند و زمان انتقال را کاهش دهد، اما از نظر اجرایی و مالی بسیار دشوار ارزیابی میشود.
چین یکی از کشورهایی است که از همه بیشتر در معرض ریسکهای تنگه مالاکا قرار دارد. این کشور بزرگترین واردکننده نفت جهان است و بیشتر این واردات از طریق دریا و عبور از این تنگه انجام میشود. همین آسیبپذیری باعث شده چین تلاش کند مسیرهای تأمین خود را متنوع کند، از جمله از طریق خطوط لوله از آسیای مرکزی و روسیه و همچنین سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین در چارچوب ابتکار «کمربند و جاده»، از جمله مسیرهایی از طریق میانمار. با این حال، مسیرهای دریایی همچنان برای اقتصاد چین حیاتی هستند و این کشور را نسبت به بیثباتی در مالاکا بسیار حساس میکند.
رهبران چین مدتهاست این تنگه را در سناریوهای درگیری یک نقطه ضعف راهبردی میدانند؛ نگرانیای که اغلب با عنوان «معمای مالاکا» شناخته میشود، اصطلاحی که در دوران ریاستجمهوری هو جینتائو در اوایل دهه ۲۰۰۰ رایج شد. این وضعیت با ادعاهای ارضی متعارض در دریای چین جنوبی و رقابت راهبردی چین و آمریکا برای نفوذ دریایی در منطقه پیچیدهتر هم شده است.
نظر شما