بریکس؛ فرصت ایران برای تبدیل ژئوپلیتیک به قدرت اقتصادی

صفحه اقتصاد - این سخنان در شرایطی مطرح شد که اجلاس امسال بریکس در سایه افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و بحران‌های امنیتی منطقه‌ای برگزار می‌شود. بیانیه دهلی‌نو نیز بر ضرورت خویشتنداری، گفت‌وگو و حل‌وفصل اختلافات از مسیرهای چندجانبه تأکید کرده و همزمان نسبت به پیامدهای اقدامات یکجانبه و محدودیت‌های تجاری هشدار داده است.

از یک باشگاه اقتصادی تا مطالبه نظم جدید

بریکس در سال‌های اخیر از یک چارچوب محدود میان اقتصادهای نوظهور به بستری گسترده‌تر برای همکاری کشورهای جنوب جهانی تبدیل شده است. گسترش اعضا، افزایش وزن اقتصادی کشورهای عضو و طرح موضوعاتی مانند اصلاح ساختارهای مالی بین‌المللی، تجارت، انرژی، امنیت غذایی و کاهش وابستگی به سازوکارهای مالی تحت سلطه غرب، نشان می‌دهد که دستور کار این مجموعه در حال تغییر است.

مسعودپزشکیان رییس جمهور نیز در همین چارچوب تأکید کرد که هیچ کشوری به تنهایی قادر به حل چالش‌های جهان نیست و بریکس باید ظرفیت‌های پراکنده کشورهای جنوب جهانی را به ظرفیت مشترک تبدیل کند.

با این حال، نقطه مهم در اینجا فاصله میان ظرفیت بالقوه بریکس و میزان تبدیل این ظرفیت به سازوکارهای عملی است. اختلاف منافع اعضا، تفاوت دیدگاه‌ها درباره بحران‌های منطقه‌ای و وابستگی بخش مهمی از تجارت جهانی به نظام مالی موجود، باعث شده بریکس هنوز بیشتر یک چارچوب رو به رشد برای همکاری باشد تا یک بلوک اقتصادی یکپارچه.

ایران؛ انرژی و جغرافیا به‌عنوان دو مزیت راهبردی

در این میان، مزیت ایران صرفاً عضویت در بریکس نیست. مهم‌ترین ظرفیت تهران برای اثرگذاری در این مجموعه، ترکیب کم‌نظیر منابع انرژی، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به مسیرهای ترانزیتی است.

ایران در نقطه اتصال شرق و غرب و شمال و جنوب قرار دارد و می‌تواند در صورت توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد سازوکارهای مالی و تجاری مناسب، بخشی از مسیرهای انتقال کالا و انرژی میان کشورهای عضو بریکس را تقویت کند.

اشاره پزشکیان به ظرفیت انرژی و ترانزیتی ایران نیز دقیقاً از همین زاویه قابل تحلیل است؛ یعنی تهران تلاش دارد عضویت در بریکس را از یک دستاورد سیاسی به یک مزیت اقتصادی قابل استفاده تبدیل کند.

در حوزه انرژی، اهمیت ایران تنها به میزان ذخایر نفت و گاز محدود نیست. دسترسی به بازارهای آسیایی، امکان توسعه همکاری‌های نفت و گاز، پتروشیمی، برق و انرژی‌های نو و همچنین نقش ایران در مسیرهای انتقال انرژی می‌تواند تهران را به یکی از حلقه‌های مهم زنجیره انرژی کشورهای عضو تبدیل کند.

کریدورها؛ برگ برنده‌ای که هنوز به‌طور کامل استفاده نشده است

در بخش ترانزیت نیز مسئله مهم‌تر از درآمد مستقیم حمل‌ونقل است. توسعه کریدورهای ریلی و جاده‌ای می‌تواند ایران را به مسیر اتصال اقتصادهای بزرگ آسیایی به بازارهای منطقه‌ای و اروپایی تبدیل کند.

از این منظر، نگاه به ایران در بریکس نباید صرفاً نگاه به یک صادرکننده انرژی باشد؛ بلکه ایران می‌تواند به‌عنوان مسیر اتصال انرژی، کالا و بازارها تعریف شود.

این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که امنیت مسیرهای انرژی و زیرساخت‌های حیاتی به یکی از دغدغه‌های اصلی اقتصاد جهانی تبدیل شده است. بیانیه امسال بریکس نیز بر اهمیت امنیت انرژی و حفاظت از زیرساخت‌های انرژی تأکید کرده است.

تحریم؛ مانع تبدیل ظرفیت به درآمد

اما در مقابل این ظرفیت‌ها، یک مانع جدی وجود دارد: محدودیت‌های مالی و تحریم‌ها.

اگر بریکس قرار باشد برای ایران به یک فرصت اقتصادی واقعی تبدیل شود، صرف عضویت یا صدور بیانیه کافی نیست. تهران نیازمند سازوکارهایی برای تسهیل تجارت، تأمین مالی، بیمه، حمل‌ونقل و تسویه حساب‌های تجاری با اعضای این مجموعه است.

پزشکیان نیز در سخنان خود تأکید کرده که تحریم‌های یکجانبه صرفاً یک مسئله اقتصادی نیستند و بر مسیر توسعه و تاب‌آوری کشورها اثر می‌گذارند.

بنابراین، آزمون اصلی بریکس برای ایران این نیست که آیا این گروه می‌تواند در سطح سیاسی از چندجانبه‌گرایی دفاع کند یا نه؛ آزمون واقعی آن است که آیا می‌تواند بخشی از محدودیت‌های ایجادشده در مسیر تجارت و همکاری اقتصادی اعضا را کاهش دهد یا خیر.

بریکس و اقتصاد ایران؛ فرصت بدون تضمین

از سوی دیگر، نباید درباره ظرفیت بریکس نیز دچار اغراق شد. عضویت در این گروه به‌صورت خودکار به معنای افزایش صادرات، ورود سرمایه یا حل مشکل تحریم‌ها نیست.

اقتصادایران برای استفاده از ظرفیت بریکس نیازمند افزایش رقابت‌پذیری تولید، اصلاح سازوکارهای تجاری، کاهش هزینه مبادله، توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی و ایجاد توافق‌های مشخص دوجانبه و چندجانبه است.

به بیان دیگر، بریکس می‌تواند پنجره فرصت ایجاد کند، اما تبدیل این فرصت به رشد اقتصادی به سیاست داخلی و توان اجرایی کشورها بستگی دارد.

از «عضویت» تا «نقش‌آفرینی»

سخنان پزشکیان را از این منظر می‌توان یک تغییر زاویه نگاه دانست: ایران نمی‌خواهد صرفاً یکی از اعضای بریکس باشد، بلکه تلاش دارد جایگاه خود را در شبکه اقتصادی این مجموعه تعریف کند.

اگر انرژی، ترانزیت و موقعیت جغرافیایی ایران به قراردادها، پروژه‌های زیرساختی، مسیرهای تجاری و سازوکارهای مالی تبدیل شود، عضویت در بریکس می‌تواند از یک دستاورد دیپلماتیک به یک ابزار اقتصادی تبدیل شود.

در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران صرفاً در سطح سخنرانی و بیانیه باقی بماند.

پیام اصلی نشست دهلی‌نو برای ایران

پیام اصلی نشست دهلی‌نو برای ایران را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: جهان در حال حرکت به سمت شبکه‌ای چندمرکزی‌تر از قدرت‌های اقتصادی است و ایران به دلیل انرژی و موقعیت ترانزیتی، امکان ایفای نقش در این نظم را دارد؛ اما بهره‌برداری از این موقعیت نیازمند تبدیل «مزیت جغرافیا» به «مزیت اقتصادی» است.

بریکس نیز برای رسیدن به تصویری که پزشکیان از آن ارائه کرد، باید از مرحله اعلام مخالفت با یکجانبه‌گرایی عبور کند و به سمت ایجاد ابزارهای واقعی برای تجارت، سرمایه‌گذاری، تأمین مالی و امنیت انرژی حرکت کند.

در چنین شرایطی، نقطه تلاقی منافع ایران و بریکس می‌تواند نه صرفاً در عرصه سیاست خارجی، بلکه در انرژی، کریدورهای ترانزیتی، امنیت غذایی، تجارت منطقه‌ای و کاهش هزینه مبادلات اقتصادی شکل بگیرد؛ حوزه‌هایی که در صورت تحقق همکاری‌های عملی، می‌توانند بریکس را برای ایران از یک عنوان دیپلماتیک به یک فرصت اقتصادی تبدیل کنند.