مازاد تولید یا کاهش مصرف؟ پشت پرده مجوز صادرات تخم‌مرغ

با وجود کاهش نسبی قیمت تخم‌مرغ نسبت به روزهای اوج التهاب بازار، این کالای پروتئینی همچنان برای بسیاری از خانوارها گران است؛ حالا در شرایطی که صادرات دوباره آزاد شده، این پرسش مطرح است که آیا بازار داخلی واقعاً به تعادل رسیده یا تخم‌مرغ نیز در مسیر حذف تدریجی از سبد غذایی اقشار کم‌درآمد قرار گرفته است؟

افزایش قیمت مواد غذایی در ماههای اخیر موجب شده بسیاری از کالاهایی که زمانی ارزان‌ترین منابع تامین پروتئین خانوار محسوب می‌شدند، به تدریج از دسترس بخشی از جامعه خارج شوند. تخم‌مرغ نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ کالایی که تا چند سال پیش به عنوان جایگزین گوشت و مرغ در سفره اقشار کم‌درآمد شناخته می‌شد، امروز با قیمت‌های چند صد هزار تومانی در هر شانه به فروش می‌رسد.

این در حالیست که بازار تخم‌مرغ طی هفته‌های گذشته روزهای پرنوسانی را تجربه کرد. بطوریکه قیمت هر شانه ۳۰ عددی در برخی نقاط کشور به بیش از ۶۰۰ هزار تومان رسید و همین موضوع دولت را به سمت اعمال محدودیت‌های صادراتی سوق داد.

 با این حال اکنون و پس از کاهش نسبی قیمت‌ها، صادرات دوباره آزاد شده و تولیدکنندگان از بازگشت به بازارهای هدف خبر می‌دهند! اما سوال اصلی اینجاست که آیا صرف کاهش چند ده هزار تومانی قیمت، به معنای رفع فشار از دوش مصرف‌کنندگان است؟

آرامش نسبی بازار یا تداوم گرانی؟

اگرچه قیمت تخم‌مرغ درهفته‌های اخیر نسبت به اوج التهاب بازار کاهش یافته و در محدوده ۴۷۰ تا ۵۶۰ هزار تومان برای هر شانه قرار گرفته است، اما مقایسه این ارقام با درآمد خانوارهای کارگری و بازنشستگان نشان می‌دهد که همچنان فاصله قابل توجهی میان قدرت خرید مردم و قیمت این کالای اساسی وجود دارد.در شرایطی که گوشت قرمز، مرغ و بسیاری از اقلام پروتئینی طی سال‌های اخیر رشد قابل توجهی را تجربه کرده‌اند، تخم‌مرغ آخرین سنگر تامین پروتئین ارزان برای بسیاری از خانوارها بود. اکنون کارشناسان حوزه رفاه اجتماعی هشدار می‌دهند که ادامه روند افزایش قیمت می‌تواند مصرف تخم‌مرغ را نیز مانند گوشت قرمز در دهک‌های پایین کاهش دهد.

صادرات در حالی که مصرف سرانه کاهش یافته است

 اتحادیه مرکزی مرغداران میهن معتقد است تولید کشور بیش از نیاز داخلی است و در برخی ماه‌ها میزان تولید از مصرف فراتر می‌رود. بر اساس اظهارات مسئولان این اتحادیه، تولید ماهانه تخم‌مرغ در کشور بیش از نیاز بازار داخلی برآورد می‌شود و مازاد آن قابلیت صادرات دارد.

سال گذشته درحالیکه بازار تخم مرغ دچار نوسان شدید بود، اما مسئولان خراسان رضوی از صادرات بیش از چهار هزار تن تخم‌مرغ به کشورهای افغانستان، عراق، پاکستان، قطر، کویت و عمان خبر داده‌اند.این مهم درست زمانی اتفاق افتاد که برخی کارشناسان معتقدند صرف وجود مازاد تولید لزوماً به معنای تامین مطلوب نیاز داخل نیست. آنها می‌گویند زمانی می‌توان از مازاد واقعی سخن گفت که مصرف سرانه خانوار در سطح مطلوب قرار داشته باشد، نه اینکه بخشی از جامعه به دلیل گرانی، ناچار به کاهش مصرف شده باشد.

تناقض میان آمار تولید و واقعیت سفره مردم

مسئولان صنعت مرغ تخم‌گذارازتولید مازاد سخن می‌گویند، اما واقعیت بازار نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از خانوارها به دلیل کاهش قدرت خرید، مصرف خود را محدود کرده‌اند. در چنین شرایطی، پایین بودن میزان تقاضا الزاماً نشانه اشباع بازار نیست، بلکه می‌تواند نشانه کاهش توان خرید مردم باشد.اقتصاددانان این وضعیت را «رکود مصرفی» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن کالا در بازار وجود دارد اما بخش مهمی از جامعه توان خرید آن را ندارد.

اولویت با ارزآوری یا امنیت غذایی؟

صادرات محصولات کشاورزی و غذایی از منظر ارزآوری برای کشور اهمیت دارد و حفظ بازارهای صادراتی نیز برای تولیدکنندگان یک ضرورت اقتصادی محسوب می‌شود. فعالان صنعت بارها هشدار داده‌اند که توقف طولانی‌مدت صادرات می‌تواند بازارهای منطقه‌ای ایران را در اختیار رقبا قرار دهد.

با این حال منتقدان می‌گویند سیاست صادراتی زمانی قابل دفاع است که ابتدا امنیت غذایی داخل تضمین شده باشد. به اعتقاد آنها، اگر تخم‌مرغ به کالایی گران برای خانوارهای کم‌درآمد تبدیل شود، صادرات گسترده آن می‌تواند این تصور را ایجاد کند که ارزآوری بر تامین نیاز مصرف‌کنندگان داخلی اولویت یافته است.

ضرورت شفاف‌سازی در زنجیره توزیع

یکی دیگرازابهامات بازارتخم‌مرغ، فاصله قابل توجه قیمت تولید تا مصرف است. تولیدکنندگان بارها اعلام کرده‌اند که تخم‌مرغ را با نرخ‌هایی پایین‌تر از قیمت نهایی بازار عرضه می‌کنند و بخش مهمی از افزایش قیمت در شبکه توزیع و خرده‌فروشی شکل می‌گیرد.اگر این ادعا درست باشد، مسئله اصلی نه کمبود تولید بلکه ضعف نظارت بر زنجیره توزیع و واسطه‌گری است؛ موضوعی که می‌تواند هم به زیان مصرف‌کننده و هم به زیان تولیدکننده تمام شود.

آزادسازی صادرات تخم‌مرغ در حالی انجام شده که هنوز قیمت این محصول برای بسیاری از خانوارها در سطحی بالاتر از توان خرید قرار دارد. هرچند مسئولان از مازاد تولید و ضرورت حفظ بازارهای صادراتی سخن می‌گویند، اما واقعیت معیشتی جامعه نشان می‌دهد که سنجش وضعیت بازار صرفاً بر مبنای حجم تولید و صادرات کافی نیست.معیار اصلی موفقیت سیاست‌گذاری در بازار تخم‌مرغ باید این باشد که آیا این کالای پایه و مهم پروتئینی همچنان به راحتی در دسترس خانوارهای ایرانی قرار دارد یا خیر؛ پرسشی که پاسخ آن را باید در سفره مردم جست‌وجو کرد، نه فقط در آمار صادرات.