بازی بزرگ پکن در هرمز؛ سفر عراقچی چه پیامی برای نظم امنیتی منطقه دارد؟

صفحه اقتصاد - سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به چین در مقطعی انجام شد که تحولات غرب آسیا از سطح یک بحران امنیتی فراتر رفته و به موضوعی با پیامدهای مستقیم برای انرژی، تجارت جهانی، امنیت کشتیرانی و مناسبات قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. در چنین شرایطی، گفت و گوی تهران و پکن بیش از آنکه صرفاً یک رایزنی دوجانبه باشد، به بخشی از گفت و گوهای گسترده تر درباره آینده منطقه تبدیل شده است.

عراقچی ۱۶ سپتامبر در پکن با وانگیی، وزیر امور خارجه چین، دیدار کرد و دو طرف درباره تحولات خاورمیانه و خلیج فارس و موضوعات مورد علاقه مشترک گفت و گو کردند.

وزارت خارجه چین در گزارش رسمی این دیدار، بر حمایت از حقوق مشروع ایران، گفت و گوی تهران با کشورهای خلیج فارس، احترام به حاکمیت و امنیت کشورها و ضرورت جلوگیری از گسترش تنش به یمن و دریای سرخ تأکید کرد. پکن همچنین خواستار حرکت به سمت بازگشایی هرمز و حفظ امنیت مسیرهای بین المللی کشتیرانی شد.

تهران و پکن؛ فراتر از یک رابطه دوجانبه

اهمیت این سفر را باید در چارچوب روابط راهبردی تهران و پکن و همچنین تحولات گسترده تر در ساختارهای چندجانبه ای مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای دید.

ایران و چین طی سال های اخیر تلاش کرده اند همکاری های سیاسی و اقتصادی خود را در کنار مناسبات چندجانبه توسعه دهند و از ظرفیت این سازوکارها برای افزایش همکاری های اقتصادی، مالی و سیاسی استفاده کنند.

در چنین چارچوبی، موضوعاتی مانند توسعه تجارت، همکاری های بانکی، انرژی، حمل و نقل و فناوری تنها بخش اقتصادی رابطه نیست؛ بلکه می تواند با تلاش دو کشور برای کاهش آسیب پذیری در برابر فشارهای خارجی و تقویت همکاری های چندجانبه نیز پیوند بخورد.

اهمیت این همکاری ها در شرایطی بیشتر شده که چین همزمان در حال گسترش نقش خود در مسائل امنیتی خاورمیانه است. پکن پیشتر نیز در روند نزدیک شدن ایران و عربستان نقش میانجی ایفا کرده و اکنون بر گفت و گو میان کشورهای منطقه و ایجاد سازوکارهای امنیتی مبتنی بر مشارکت کشورهای منطقه تأکید دارد.

پکن چه تصویری از امنیت جدید خاورمیانه دارد؟

مواضع اخیر چین نشان میدهد پکن صرفاً به دنبال مدیریت یک بحران مقطعی نیست و موضوع ایجاد یک چارچوب امنیتی جدید در خاورمیانه را نیز دنبال میکند.

وانگیی در دیدار با عراقچی تصریح کرد که تحولات اخیر نشان داده معماری امنیتی موجود در خاورمیانه با کاستی هایی مواجه است و باید اصلاح و تقویت شود.

او بر رویکردی مبتنی بر «امنیت مشترک، جامع، مشارکتی و پایدار» تأکید کرد و خواستار آن شد که کشورهای منطقه درباره آینده امنیتی خود نقش بیشتری بر عهده بگیرند.

این موضع در دیدارهای اخیر چین با دیگر کشورهای منطقه نیز دیده می شود. پکن در گفتوگو با قطر بر ضرورت ایجاد معماری امنیتی جدید و احترام به حاکمیت و نگرانی های مشروع کشورهای منطقه تأکید کرده است.

بنابراین، چین تلاش می کند نقش خود را از یک شریک اقتصادی مهم به بازیگری فعالتر در معادلات سیاسی و امنیتی خاورمیانه ارتقا دهد؛ نقشی که البته قرار نیست الزاماً جایگزین نقش کشورهای منطقه شود، بلکه از نگاه پکن باید به افزایش گفت و گو و کاهش اتکا به مداخلات قدرت های خارجی منجر شود.

هرمز؛ نقطه اتصال امنیت منطقه و اقتصاد جهان

در میان موضوعات مطرح شده در پکن، تنگه هرمز جایگاه ویژه ای دارد. اهمیت هرمز تنها به ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس محدود نمی شود؛ این آبراه یکی از مسیرهای مهم انتقال انرژی و تجارت دریایی جهان است و هرگونه اختلال طولانی مدت در آن می تواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد.

موضع چین در این زمینه نیز دارای دو مؤلفه همزمان است: از یک سو، پکن بر احترام به حاکمیت، امنیت و حقوق مشروع ایران تأکید می کند و از سوی دیگر، خواستار بازگشت امنیت و تردد عادی در هرمز است. این دو موضع در دیدار اخیر وانگیی و عراقچی نیز به صورت همزمان مطرح شد.

چین پیشتر نیز موضع مشابهی اتخاذ کرده بود. وانگیی در فروردین ماه ضمن تأکید بر احترام به حاکمیت و حقوق مشروع ایران، از ضرورت تضمین آزادی و امنیت کشتیرانی در هرمز و بازگشت تردد عادی در این آبراه سخن گفته بود.

از این منظر، مسئله هرمز برای پکن صرفاً یک موضوع امنیتی نیست؛ ثبات انرژی، زنجیره تأمین و تجارت جهانی نیز به آن گره خورده است.

تهران؛ مذاکره برای صلح، بدون کنار گذاشتن حقوق خود

در مقابل، موضع تهران نیز بر دو محور استوار است: تمایل به پایان درگیری و بازگشت به مسیر دیپلماسی، در کنار تأکید بر حفظ حقوق و منافع ملی.

عراقچی در دیدار اخیر با وانگیی اعلام کرد ایران خواهان تداوم درگیری نیست و از بازگشت به مسیر دیپلماتیک استقبال می کند، اما همزمان بر حفظ حقوق خود تأکید کرد. او همچنین حمایت ایران از ابتکارات چهارگانه شی جین پینگ درباره صلح و ثبات خاورمیانه را مورد تأکید قرار داد.

در نتیجه، ابتکارات چین را نمی توان صرفاً طرحی برای بازگشایی یک مسیر دریایی دانست. آنچه در حال شکل گیری است، گفت و گویی گسترده تر درباره ترتیبات امنیتی پس از بحران است؛ ترتیباتی که در آن ایران، کشورهای عربی خلیج فارس، چین و دیگر بازیگران منطقه ای و بین المللی هر یک منافع و نگرانی های خاص خود را دارند.

پکن و تهران در آستانه یک معادله تازه

سفر عراقچی به چین را می توان در نقطه تلاقی سه روند مهم ارزیابی کرد: تلاش برای پایان دادن به تنش های نظامی، اهمیت راهبردی تنگه هرمز و حرکت به سمت بازتعریف معماری امنیتی خاورمیانه.

پکن از یک سو خواهان بازگشت امنیت به مسیرهای انرژی و تجارت جهانی است و از سوی دیگر تلاش می کند نقش خود را به عنوان میانجی و بازیگر مؤثر در ترتیبات امنیتی منطقه تثبیت کند. تهران نیز در کنار تأکید بر دیپلماسی، بر حفظ حقوق و منافع خود تأکید دارد.

به همین دلیل، اهمیت سفر عراقچی را نباید تنها در توافق های دوجانبه یا مناسبات اقتصادی تهران و پکن جست و جو کرد. مسئله اصلی، گفت و گو درباره «روز بعد» از بحران و شکل امنیتی خاورمیانه در دوره پس از جنگ است؛ دوره ای که در آن هرمز، امنیت انرژی، روابط ایران و کشورهای خلیج فارس و نقش قدرت هایی مانند چین، بیش از گذشته به یکدیگر گره خورده اند.