الجزیره گزارش میدهد:
ایران تجارت خود را به سمت دریای خزر سوق میدهد؛ چالشهای مسیر جدید تجارت
با ادامه اختلال در تجارت دریایی از مسیر بنادر جنوبی ایران، این کشور به دنبال مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت و واردات کالاهای مورد نیاز است و دریای خزر در سواحل شمالی کشور به یکی از مسیرهای مورد توجه تبدیل شده است.
صفحه اقتصاد - این تغییر مسیر در شرایطی دنبال میشود که تلاشهای اخیر در سازمان ملل برای پایان دادن به بنبست میان ایران و آمریکا به نتیجه مشخصی نرسیده و دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، پیشنهاد تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را نپذیرفته است.
با ادامه شرایط جنگی، ایران در حال ایجاد تغییراتی در مسیر صادرات نفت و واردات کالاهای ضروری است، هرچند کارشناسان معتقدند تجارت دریایی از طریق دریای خزر با چالشهای لجستیکی خاص خود مواجه است.
چالشهای دریای خزر
به گزارش الجزیره، دریای خزر بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان است و میان ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان قرار دارد. با این حال، کاهش سطح آب در سالهای اخیر به یکی از چالشهای مهم کشتیرانی در این منطقه تبدیل شده است.
در ماه آوریل، اینگر آندرسن، مدیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، اعلام کرد: سطح آب دریای خزر از دهه ۱۹۹۰ تاکنون حدود ۲ متر کاهش یافته است. بر اساس پیشبینیها، سطح آب این دریا ممکن است تا پایان قرن بین ۸ تا ۲۱ متر دیگر کاهش پیدا کند.
شهرام فدکار، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای اکوسیستمهای تالابی و ساحلی سازمان حفاظت محیط زیست ایران، نیز هفته گذشته به رسانههای داخلی گفته است که سطح آب خزر طی دو تا سه سال گذشته، سالانه بیش از ۲۰ سانتیمتر کاهش یافته است. روندی که میتواند بر تجارت میان تمام کشورهای ساحلی خزر تاثیر بگذارد.
مسعود پلمه، دبیرکل انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران، نیز اعلام کرده است که بنادر شمالی کشور در گذشته امکان پذیرش کشتیهایی با ظرفیت حدود ۶ هزار تن را داشتند، اما به دلیل کاهش سطح آب، این ظرفیت اکنون به حدود ۴ هزار تن رسیده است.
به گفته او، برخی کشتیهای ایرانی که از طریق رودخانه ولگا و از مسیر روسیه وارد دریای خزر میشوند، به دلیل پایین بودن سطح آب با مشکل مواجه شده و در برخی موارد برای روزها یا حتی هفتهها متوقف ماندهاند.
افزایش سهم بنادر شمالی در انتقال کالاهای اساسی
مقامهای ایرانی جزئیات دقیقی درباره نوع و حجم کالاهایی که از مسیر شمال منتقل میشوند ارائه نکردهاند، اما شواهدی از افزایش استفاده از بنادر شمالی، بهویژه انزلی، امیرآباد و نوشهر، وجود دارد.
محمد شکیبینسب، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، اعلام کرده است ظرفیت اسمی کل بنادر ایران حدود ۳۰۰ میلیون تن است که تنها ۳۰ میلیون تن از این ظرفیت به بنادر شمالی اختصاص دارد.
با این حال، سهم بنادر شمالی از حمل کالاهای اساسی از حدود ۱۸ درصد پیش از آغاز جنگ ایران و اسرائیل و آمریکا به ۳۰ درصد در شرایط کنونی افزایش یافته است.
شکیبینسب همچنین به تفاوت قابل توجه ظرفیت کشتیهای فعال در بنادر شمالی و جنوبی اشاره کرده است.
به گفته او، یک کشتی در بنادر جنوبی ایران میتواند محمولهای معادل ظرفیت حدود ۲۰ کشتی فعال در دریای خزر را جابهجا کند.
از سوی دیگر، هادی حقشناس، استاندار گیلان، در اوایل سپتامبر اعلام کرد ورود کانتینر به بنادر دریای خزر طی پنج ماه نخست سال جاری میلادی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۰ درصد افزایش یافته است.
او نزدیکی بنادر شمالی به شهرهای بزرگی مانند تهران، اصفهان و اراک را نیز یک مزیت دانسته است چراکه این فاصله هزینه حملونقل زمینی کالا تا مصرفکننده نهایی را کاهش میدهد.
به گفته حقشناس، مسیر چین-آکتائو-شمال ایران نیز میتواند به توسعه تجارت منطقهای کمک کند. در این مسیر، کالا از چین از طریق راهآهن به قزاقستان منتقل شده، سپس از آکتائو با کشتی به بنادر ایران در دریای خزر میرسد و در ادامه از طریق جاده به داخل کشور منتقل میشود.
ایران همچنین در تلاش است بخشهای باقیمانده راهآهن رشت–آستارا را تکمیل کند. پروژهای راهبردی که با همکاری روسیه دنبال میشود.
تکمیل این مسیر میتواند شاخه غربی کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب را کامل کند؛ کریدوری که از ایران، جمهوری آذربایجان و روسیه عبور میکند.
وابستگی بیشتر به روسیه؛ فرصت یا چالش؟
الجزیره در ادامه خبر خود نوشت: حرکت بیشتر تجارت ایران به سمت شمال، در عین ایجاد مسیرهای جدید، میتواند وابستگی تهران به روسیه را نیز افزایش دهد و تجارت ایران را در معرض ریسکهای ناشی از تحریمهای مرتبط با جنگ روسیه و اوکراین قرار دهد.
ایزانا تدلا، تحلیلگر بنیاد بورس و بازار، به الجزیره گفت: استفاده از زیرساختهای روسیه میتواند مشکلات بیشتری ایجاد کند، زیرا بخشی از این زیرساختها در معرض حملات اوکراین قرار دارند.
او همچنین تاکید کرده است که ایران در تجارت خود همچنان به شبکههای تجاری و شخصی شکلگرفته در مسیرهای جنوبی، بهویژه در امارات متحده عربی، وابستگی دارد.
در همین حال، منطقه خزر ایران تاکنون نسبت به مناطق جنوبی کشور کمتر در معرض حملات قرار گرفته است. با این حال، در ماه ژانویه، اوکراین یک کشتی ماهیگیری ایرانی را هدف قرار داد که به گفته تهران یک غیرنظامی در این حادثه کشته شد. اوکراین مدعی شد این کشتی متعلق به روسیه بوده و محموله نظامی برای ایران حمل میکرده است.
تحریم همزمان ایران و روسیه و شرایط جنگی دو کشور نیز میتواند تجارت میان آنها از مسیر دریای خزر را با پیچیدگیهای بیشتری مواجه کند.
کالاهای اساسی در اولویت مسیر شمالی
با توجه به محدودیت واردات از طریق بنادر جنوبی، مقامهای ایرانی اعلام کردهاند جو، ذرت، گندم و دانههای روغنی از جمله کالاهایی هستند که در اولویت انتقال از مسیر بنادر شمالی قرار دارند.
با این حال، تدلا، تحلیلگر اقتصادی معتقد است بخش عمده صادرات ایران که به سمت شمال انجام میشود، کالاهای سبکتری مانند مواد غذایی فرآوریشده و مواد بستهبندی است.
او میگوید: ایران در حال حاضر زیرساخت بندری و ناوگان کافی برای افزایش قابل توجه حجم واردات از طریق دریای خزر را در اختیار ندارد.
به گفته این تحلیلگر، سهم صادرات ایران از مسیر شمال طی سالهای گذشته اندکی افزایش یافته، اما این روند از سال ۲۰۲۳ تقریباً متوقف شده است.
او در توضیح دلیل این موضوع میگوید بخش قابل توجهی از صادرات باارزش ایران از مسیر جنوب انجام میشود که شامل کالاهای عمدهای مانند سوخت، نفت و سنگآهن است. محصولاتی که بهراحتی قابلیت تبدیل شدن به ارز خارجی دارند.
تدلا همچنین معتقد است: حتی در صورت توسعه زیرساختهای بنادر شمالی، مشخص نیست بازار کافی برای افزایش صادرات ایران به کشورهای شمالی وجود داشته باشد زیرا این کشورها خود دارای صنایع نفت، گاز و فلزات هستند و در برخی حوزهها با تولیدات ایران همپوشانی دارند.
تغییر مسیر تجارت ایران به سمت دریای خزر را میتوان تلاشی برای تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به بنادر جنوبی دانست. افزایش سهم بنادر شمالی در انتقال کالاهای اساسی و رشد ورود کانتینرها نشان میدهد این مسیر در حال ایفای نقش بیشتری در تجارت ایران است.
با این حال، کاهش سطح آب خزر، ظرفیت محدود بنادر شمالی، مشکلات حملونقل زمینی و ریلی و وابستگی به زیرساختهای کشورهای منطقه، موانعی هستند که میتوانند سرعت این تغییر را محدود کنند.
در چنین شرایطی، توسعه مسیرهایی مانند رشت-آستارا و کریدور شمال-جنوب میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند و دریای خزر را به یکی از مسیرهای مکمل تجارت خارجی ایران تبدیل کند؛ هرچند بر اساس گزارش الجزیره، این مسیر در شرایط فعلی ظرفیت جایگزینی کامل تجارت دریایی جنوب را ندارد.
