دانش‌آموزان در روزهای آلوده چطور از آلودگی هوا در امان بمانند؟
با افزایش آلودگی هوا، تعطیلی مدارس بار دیگر به یکی از گزینه‌های اصلی مدیریت شرایط تبدیل شده است؛ اما بررسی‌های پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش نشان می‌دهد تعطیلی کامل تنها راه محافظت از دانش‌آموزان نیست.
صفحه اقتصاد - سال‌هاست با افزایش غلظت آلاینده‌ها، تعطیلی مدارس و انتقال آموزش به فضای مجازی به یکی از نخستین تصمیم‌ها تبدیل می‌شود، اما بررسی‌های پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش و مطالعات حوزه سلامت نشان می‌دهد که حفاظت از دانش‌آموزان می‌تواند فراتر از تعطیلی کامل مدارس، بر مدیریت فعالیت‌ها، بهبود کیفیت هوای کلاس‌ها و مراقبت ویژه از گروه‌های حساس متمرکز باشد.
آلودگی هوا و ممنوعیت فعالیت ورزشی در حیاط مدرسه
بر اساس تصمیم کارگروه اضطرار آلودگی هوای استان تهران و در پی کاهش کیفیت هوا و افزایش غلظت آلاینده‌های جوی، برگزاری برنامه‌های صبحگاهی و فعالیت‌های ورزشی مدارس در تمامی مقاطع تحصیلی، در فضای باز طی امروزو فردا ممنوع اعلام شد. این تصمیم با هدف صیانت از سلامت دانش‌آموزان و پیشگیری از پیامدهای مواجهه با آلاینده‌های هوا اتخاذ شده و رعایت آن در تمامی مدارس شهر تهران الزامی است.
ممنوعیت فعالیت‌های ورزشی و صبحگاهی در فضای باز، اگرچه محدودیتی در برنامه روزانه مدارس ایجاد می‌کند، اما در عین حال نشان می‌دهد که مدیریت فعالیت‌های آموزشی و تربیتی در روزهای آلوده می‌تواند یکی از راه‌های کاهش مواجهه دانش‌آموزان با آلاینده‌ها باشد؛ راهکاری که لزوماً به تعطیلی کامل مدرسه منتهی نمی‌شود.
با این حال، مسئله آلودگی هوا و مدارس به یک تصمیم دوگانه میان «تعطیلی» و «ادامه فعالیت عادی» محدود نیست. پرسش اصلی این است که مدارس در روزهایی که هوای شهر برای سلامت شهروندان ناسالم است، تا چه اندازه برای محافظت از دانش‌آموزان آمادگی دارند و چه اقداماتی می‌توانند بدون به خطر انداختن سلامت کودکان، از توقف کامل آموزش جلوگیری کنند؟
تعطیلی مدارس؛ تنها راهکار یا آخرین گزینه؟
علی محبی، رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش، آذرماه ۱۴۰۴ از آماده‌سازی بسته سیاستی درباره وضعیت آموزش در زمان آلودگی هوا و مطالعات تطبیقی با کشورهای مختلف خبر داده و گفته بود این بسته در اختیار وزیر آموزش‌وپرورش قرار گرفته است.
به گفته محبی، در مراجع معتبر جهانی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست ایالات متحده (EPA)، آستانه مشخصی برای «تعطیلی مدرسه» تعریف نشده است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در پژوهشگاه، رویکرد مورد استفاده در کشورهای مختلف بیشتر بر مدیریت فعالیت‌ها متمرکز است؛ به این معنا که در روزهای آلوده، فعالیت‌های ورزشی در فضای باز محدود می‌شود، کیفیت هوای داخل کلاس‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد و برای گروه‌های حساس مراقبت بیشتری در نظر گرفته می‌شود.
در این الگو، تعطیلی کامل مدارس به شرایط استثنایی و آلودگی بسیار شدید محدود می‌شود؛ از جمله زمانی که شاخص کیفیت هوا در محدوده بسیار خطرناک، یعنی بازه ۳۰۱ تا ۵۰۰، قرار گیرد. بنابراین، آنچه در مطالعات تطبیقی مورد توجه قرار گرفته، جایگزین کردن مدیریت شرایط با تعطیلی‌های مکرر و یکپارچه است؛ نه نادیده گرفتن خطر آلودگی یا الزام مدارس به ادامه فعالیت در هر شرایطی.
مسئولان وزارت آموزش‌وپرورش نیز طی سال‌های گذشته بارها نسبت به تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا موضع انتقادی داشته‌اند. یوسف نوری، وزیر وقت آموزش‌وپرورش، چهار سال پیش با اشاره به تفاوت رویکرد کشورها گفته بود «در برخی کشورها مدارس را با شاخص آلودگی کمتر از ۳۰۰ تعطیل نمی‌کنند، در حالی که در ایران شاخص تعطیلی مدارس روی عدد ۱۵۰ تعیین شده است».
البته مقایسه یک عدد مشخص در شاخص کیفیت هوا میان کشورها، بدون توجه به شرایط اقلیمی، ترکیب آلاینده‌ها، استانداردهای بهداشتی و امکانات مدارس، به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری باشد.
آلودگی هوا و سلامت کودکان؛ نگرانی فراتر از یک روز تعطیلی
در کنار پیامدهای آموزشی تعطیلی مدارس، آثار آلودگی هوا بر سلامت کودکان موضوعی است که نمی‌توان آن را در تصمیم‌گیری‌ها نادیده گرفت. کودکان از جمله گروه‌هایی هستند که در برابر آلودگی هوا آسیب‌پذیری بیشتری دارند و مواجهه مکرر با آلاینده‌ها می‌تواند نگرانی‌های جدی بهداشتی ایجاد کند.
عباس شاهسونی، استاد بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، با طرح این پرسش که آیا با تشدید آلودگی هوای تهران برای حفاظت از سلامت کودکان به اندازه کافی اقدام شده است، تأکید کرده است که مراقبت از کودکان در برابر آلودگی هوا به خانواده‌های آگاه، مدارس آماده و سیاست‌گذاری‌های مؤثر و مبتنی بر شواهد علمی برای بهبود کیفیت هوا نیاز دارد.
مدرسه آماده در روزهای آلوده چه ویژگی‌هایی دارد؟
اگر قرار باشد در روزهای آلودگی هوا به جای تعطیلی کامل، فعالیت مدارس مدیریت شود، نخستین شرط آن است که مدرسه صرفاً به ادامه کلاس‌های درس در فضای بسته اکتفا نکند؛ بلکه برای کاهش ورود آلاینده‌ها و محافظت از دانش‌آموزان نیز امکانات و دستورالعمل‌های مشخصی داشته باشد.
استفاده از دستگاه‌های تصفیه هوا مجهز به فیلتر HEPA، کنترل ورود هوای آلوده از طریق پنجره‌ها در زمان اوج آلودگی، حذف فعالیت‌های ورزشی و تجمع‌های غیرضروری در فضای باز و توجه ویژه به دانش‌آموزان مبتلا به بیماری‌های تنفسی، از جمله اقداماتی است که در بسته پیشنهادی پژوهشگاه و توصیه‌های متخصصان سلامت مورد توجه قرار گرفته است.
در این میان، موضوع کیفیت هوای داخل کلاس‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. انتقال دانش‌آموزان از حیاط به کلاس، به‌تنهایی به معنای قرار گرفتن آنها در محیطی ایمن نیست؛ به‌ویژه اگر
هوای آلوده از پنجره‌ها وارد ساختمان شود یا مدرسه امکان تصفیه هوای محیط را نداشته باشد. بنابراین، اجرای سیاست مدیریت فعالیت‌ها باید با بررسی امکانات واقعی مدارس و فراهم کردن تجهیزات مورد نیاز همراه باشد.
خانواده‌ها در روزهای آلوده چه کنند؟
شاهسونی برای کاهش مواجهه کودکان با آلودگی هوا، ۱۰ توصیه کاربردی را مطرح کرده است. بر اساس این توصیه‌ها، در روزهایی که کیفیت هوا در محدوده ناسالم قرار دارد، بهتر است کودکان تا حد امکان در محیط‌های سرپوشیده بمانند و فعالیت‌های غیرضروری در فضای باز به زمان مناسب‌تری موکول شود.
جایگزین کردن بازی و فعالیت‌های بیرونی با سرگرمی‌ها و فعالیت‌های داخل ساختمان، استفاده از ماسک تنفسی استاندارد مانند N95 در صورت لزوم و متناسب با شرایط کودک، و اطمینان از در دسترس بودن داروهای تجویزشده برای کودکان مبتلا به آسم، از دیگر توصیه‌های این متخصص است.
همچنین تأمین آب و مایعات کافی، استفاده از دستگاه تصفیه هوای مجهز به فیلتر HEPA در صورت امکان و بسته نگه داشتن پنجره‌ها هنگام آلودگی شدید هوای بیرون، می‌تواند به کاهش مواجهه کودکان با آلاینده‌ها کمک کند. شاهسونی بر ضرورت حذف منابع آلودگی داخل ساختمان، از جمله استعمال دخانیات، روشن کردن شمع و استفاده از دستگاه‌های تصفیه هوای تولیدکننده ازن نیز تأکید کرده است.
تغذیه سالم و متعادل و فراهم کردن میوه‌ها و سبزیجات متنوع نیز در فهرست توصیه‌های او قرار دارد؛ هرچند این اقدامات جایگزین کاهش مواجهه با آلودگی و بهبود کیفیت هوا نیستند و نباید چنین تصوری ایجاد شود که مصرف مواد غذایی خاص می‌تواند آثار تنفس هوای آلوده را خنثی کند.
مطالعات تطبیقی پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش بر مدیریت فعالیت‌ها، توجه به کیفیت هوای داخل کلاس‌ها و مراقبت از گروه‌های حساس تأکید دارد. توصیه‌های متخصصان سلامت نیز نشان می‌دهد که حفاظت از کودکان تنها به تصمیم درباره باز یا تعطیل بودن مدرسه محدود نمی‌شود و باید خانه، مدرسه و سیاست‌گذاری‌های کلان را هم‌زمان دربرگیرد.
در چنین شرایطی، ممنوعیت فعالیت‌های صبحگاهی و ورزشی در فضای باز می‌تواند یکی از اقدامات فوری برای کاهش مواجهه دانش‌آموزان باشد؛ اما اجرای یک سیاست پایدار، به تجهیز مدارس به امکانات لازم، تدوین دستورالعمل‌های روشن برای شرایط مختلف آلودگی، توجه به تفاوت وضعیت دانش‌آموزان و فراهم کردن امکان تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر منطقه نیاز دارد.
