یادداشت اختصاصی از امیر افتخار
رابطه دین و اقتصاد
رابطه دین و اقتصاد، سه نوع ذکر شده است که یا رابطه اقتصاد و اخلاق دینی است یا از طریق فقه است؛ مثلا وضع حقوقی بسیاری از مسائل اقتصادی در فقه بیان شده است. یا
صفحه اقتصاد - رابطه دین و اقتصاد ، سه نوع ذکر شده است که یا رابطه اقتصاد و اخلاق دینی است یا از طریق فقه است؛ مثلا وضع حقوقی بسیاری از مسائل اقتصادی در فقه بیان شده است. یا رابطه اعتقادات، افکار و اندیشههای دینی در اقتصاد و رفتارهای اقتصادی جامعه است.
مطالعه نظامهای اقتصادی نشان میدهد که شناخت درست آنها بر شناخت دقیق مبانی فکری و فلسفی شکل دهنده آنها متوقف است و مهمترین موضوع تاثیر گذار بر اهداف، اصول و چهارچوبهای نظامهای اقتصادی، نگرش مکاتب گوناگون به بحث دین و قلمرو آن است.
نظریهپردازان سوسیالیزم با اعتقاد به فلسفه ماتریالیسم در طراحی نظام اقتصادی جایگاهی برای آموزههای الاهی قائل نیستند و نظریه پردازان اقتصاد سرمایه داری با اعتقاد به فلسفه دئیسم نقش خداوند را در خالقیتش منحصر کردهاند و در طراحی نظام سرمایهداری، نقشی برای دین و تعالیم الهی قائل نشدهاند.
دین و اقتصاد
توجیه اقتصادی باستیا
«باستیا» از اقتصاددانان بنام سرمایهداری در توجیه نظام اقتصادی مبتنی بر دئیسم میگوید:
«پروردگار توانا از یک سو انسان را دارای حس نفعطلبی آفرید، که هرچیزی را برای خود و تنها برای خود بخواهد و این، همان محرک توانایی بیهمتایی است که ما را به پیشرفت و ازدیاد ثروت و در عین حال، به کوشش برای تحصیل یک وضع انحصاری برمیانگیزد و از سوی دیگر، عامل دیگری به نام رقابت خلق کرده است. این دو نیرو که هر یک شاید به تنهایی مذموم و زیانآور باشند، به یاری یکدیگر هماهنگی و تجانس جامعه را تامین میکنند.»
این تفکر فلسفی (انکار نقش هدایتی و ربوبیتی خداوند در جهان طبیعت و جامعه انسانی) تاکنون بر نظریه پردازان اقتصاد سرمایهداری (چه از نوع لیبرال و چه از نوع ارشادی و مختلط) حاکم بوده و نظام سرمایهداری، به این باور آمیخته است.
در کنار فلسفه دئیسم فلسفه ماتریالیسم نیز در غرب شکل گرفت که بر اساس این فلسفه، خدا به صورت موجودی جدا از طبیعت مادی انکار میشود. در این بینش، انسان، دارای تواناییهای فکری، معنوی، اقتصادی و تولیدی است.
این دو فلسفه فکری (دئیسم و ماتریالیسم) که زیر بنای اقتصاد سرمایهداری و سوسیالیست را میسازد، با تمام تفاوتهایشان در یک چیز مشترکاند و آن اعتقاد به بینیازی انسان به هدایت و راهنمایی ما ورای طبیعت و کفایت عقل و دانش بشری در ساختن نظام اقتصادی مطلوب و رساندن انسانها به سعادت و خوشبختی است. بدیهی است روح کلی چنین نظامهایی، سوق انسان به سمت بی نیازی از خدا و فراموشی خدا و به صورت کلی اومانیسم است که به صورت جدی با رویکرد خدامحوری اسلام در تعارض است لذا پذیرش نظام اقتصادی انسان محور و بکارگیری آن در یک حکومت خدا محور خلاف عقل است.
مثلاً لذت شخصی، لذت هرچه بیشتر از مطامع دنیایی و…نمونههایی است که با آموزههای اخلاقی و دینی اسلام سازگار نیست و امامهادی (علیهالسّلام) میفرمایند: «لئیمان از طعام لذت برند و کریمان از اطعام» و تضاد این حدیث با حرف باستیا که در بالا ذکر شد به روشنی قابل درک است.
در آیات قرآن هم به مواردی برمیخوریم که تمام نقش خداوند را در جهان هستی به روشنی تبیین میکند. آیات ذیل نمونههایی از آنهاست:
«بگو…چه کسی امور را تدبیر میکند؟ بزودی میگویند خدا»
طبق تعریف علم اقتصاد عبارت از مطالعه کاربرد و نحوه تخصیص منابع تولیدی محدود و کمیاب، برای تعمین نیازهای نامحدود بشری میباشد.
اقتصاد به چه معناست
و در اصطلاح علم اداره مالی جامعه است.
از میان احتیاجات انسان اولیترین آنها احتیاجات اقتصادی است یعنی اموری که انسان در حیات و بقای شخصی خود به آنها نیازمند است و بدون آنها قادر به حیات نیست.
اگر فرض کنیم زمانی بوده که انسان تنها زندگی میکرده است یعنی هیچگونه اشتراک مساعی میان افراد نبوده است، هرکس شخصاً مایحتاج زندگی خود را تهیه میکرده و به مصرف میرسانده است. در آن زمان اقتصاد موضوعیت نداشته است ولی از آن زمان که اشتراک مساعی و تقسیم کار و وضایف در میان افراد به وجود آمده است ولو در سادهترین شکلهایش، میان افراد روابط ساده اقتصادی نیز برقرار شده است.
انواع رابطه اقتصادی
روابط اقتصادی دو نوع است: روابط تکوینی و طبیعی، روابط اعتباری و قانونی (به عبارت دیگر دو نوع اقتصاد داریم: اقتصاد طبیعی و اقتصاد برنامهای)
روابط طبیعی عبارت است از یک سلسله روابط علی و معلولی که خواه ناخواه، در امور اقتصادی پیش میآید. مثل روابط مربوط به عرضه و تقاضا و بها در اقتصاد آزاد و مبادلهای. از لحاظ روابط طبیعی، علم اقتصاد علم به قوانین طبیعت است آنچنان که هست؛ یعنی یک علم نظری است.
روابط اعتباری و قرار دادی عبارت است از قوانین مربوط به حقوق و مالکیتهای شخصی یا اشتراکی. از لحاظ روابط اعتباری، علم اقتصاد علم به روابط است آنچنان که باید باشد. از همین نظر است که مسئله عدالت و ظلم، خوب و بد، شایسته و ناشایسته به میان میآید و به اصطلاح جنبه اخلاقی دارد.
شهید مطهری در کتاب بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی، بین دین و اقتصاد دو رابطه ذکر میکند که یک رابطه، مستقیم و دیگری غیرمستقیم است.
اولین رابطه ی مستقیم، بین اخلاق و اقتصاد است. دین پشتیبان نوعی از اخلاق، و مروج نوعی فضایل و مکارم اخلاقی است؛ لکن رذایل اخلاقی را نهی میکند؛ بنابراین، اخلاق با طرح و حمایت مستقیم دین، روی اقتصاد اثر میگذارد. اگر جامعهای برای فضایل اخلاقی ارزش قایل باشد، و این فضایل در فکر و ذهن و رفتار مردم رسوخ کند، طبعاً اقتصادِ آن جامعه وضع خاصی پیدا میکند؛ مثلا تولید کالاهای ضروری و مورد نیاز عموم، در حد نیاز مردم و توزیع درآمد عادلانه خواهد بود.
بعضی از اقتصاددانان لیبرال، خصوصاً آقای آدام اسمیت، قایلاند که ارزشهای اخلاقی با اهداف، فعالیتها و رفتارهای اقتصادی سازگاری کامل ندارد؛ لازمه دست یافتن به حداکثر سود، داشتن حرص و طمع، فزون خواهی و کنار نهادن انصاف و جوان مردی است. یکی از اقتصاددانان فیزیوکرات (برناندو ماندویل) در مورد دیدگاههایی که تحت عنوان اقتصاد طبیعی مطرح میشد، شعری سروده، و در آن شعر، به توصیف کندوی زنبور عسل پرداخته است.همان طور که میدانید، در هر کندو، یک ملکه و چند زنبور نر (حدود ده تا) و هزاران زنبور ماده وجود دارد؛ زنبورهای ماده به عنوان کارگر، مسؤولیت مکیدن شیره گلها و تبدیل آن به عسل و نیز جمع آوری در کندو میباشند، ولی زنبورهای ملکه و نر، در طول سال در کندو میمانند و تنها شغل زنبورهای نر این است که زنبور ملکه را که سالی یک بار پرواز میکند و اوج میگیرد، همراهی میکنند. از میان زنبوران نر، هرکدام که بتواند بیشتر اوج بگیرد و با ملکه همراه شود، توفیق جفتگیری با ملکه را پیدا میکند، و با تخمریزیِ زنبور ملکه، زنبورهای کارگر به وجود میآیند.