یادداشت اختصاصی از جواد نبوتی
شب نزول قرآن و مقدّر شدن امور یکساله انسانها
شب قدر، شبی است که همه مقدرات تقدیر میگردد و قالب معین و اندازه خاص هر پدیده، روشن و اندازهگیری میشود.
صفحه اقتصاد - شب قدر یا لیله القدر به باور مسلمانان، شب نزول قرآن و مقدّر شدن امور یکساله انسانهاست. قرآن در سورههای قدر و دخان از این شب سخن گفته است. در قرآن و روایات، ارزش شب قدر بیشتر از هزار ماه دانسته شده است. این شب، بافضیلتترین شبِ سال و شب رحمت الهی و آمرزش گناهان است و در آن، فرشتگان به زمین میآیند و بنابر برخی از احادیث شیعه، مقدرات سال آینده بندگان را بر امام عرضه میکنند.
زمان دقیق شب قدر روشن نیست، ولی بر اساس بسیاری از روایات، در ماه رمضان واقع شده و به احتمال زیاد یکی از شبهای ۱۹، ۲۱ و یا ۲۳ این ماه است. شیعیان بر شب ۲۳ رمضان و اهل سنت بر شب ۲۷ رمضان تاکید بیشتری دارند.
شیعیان در این شبها با الگوگیری از معصومان(ع)، به شبزندهداری، خواندن قرآن، دعا و دیگر آیینها و اعمال این شب میپردازند. ضربت خوردن و شهادت امام علی(ع) در این شبها نیز به اهمیت آن نزد شیعیان افزوده و سوگواری برای آن امام با آیینهای شب قدر همراه شده است.
درباره اینکه چرا این شب را «قدر» نامیدهاند، دلایلی ذکر شده است:
عدهای میگویند: چون مقدرات انسانها و اندازه و قدر رویدادهای سال، در این شب تعیین میشود، آن را شب قدر مینامند.
گروهی معتقدند اگر کسی این شب را احیا بدارد، صاحب قدر و منزلت میشود.
گروهی دیگر نیز میگویند: علت نامگذاری، شرافت و قدر والای این شب است.
از شب قدر به نامهای «لیلهالعظمه» و «لیلهالشرف» نیز یاد شده است.
در برخی از روایات آمده است که فاطمه(س) سرّ شب قدر است و هر کس منزلت فاطمه(س) را درک کند، شب قدر را درک کرده است. وقوع برخی حوادث همانند شهادت امام علی(ع) در دهه سوم ماه رمضان، بر اهمیت این شبها نزد شیعیان افزوده است و آنان در این شب در کنار اهتمام به اعمال مستحب مخصوص این شبها، برای آن امام نیز سوگواری میکنند.
آیه اول سوره قدر و آیه سوم سوره دخان، بیانگر نزول قرآن در شب قدر است. محمد عبده معتقد است آغاز نزول تدریجی قرآن در ماه رمضان بوده است؛ اما بیشتر مفسران معتقدند در این شب، قرآن به صورت یکباره از لوح محفوظ به آسمان دنیا یا بیت المعمور یا قلب پیامبر(ص) نازل شده که به آن، نزول دفعی یا نزول اجمالی قرآن میگویند.
امام باقر میفرماید: در این شب، فرشتگان به دور ما طواف میکنند و ما بدینگونه متوجه شب قدر میشویم. در روایات دیگری به شیعیان توصیه شده که از این مسئله به عنوان استدلالی برای اثبات ضرورت امامت و حقانیت شیعه استفاده شود؛ بدین ترتیب که در هر عصری باید امام معصومی وجود داشته باشد تا فرشتگان، مقدرات را به او ابلاغ کنند.
فقط یکی از شبهای هر سال، شب قدر است اما مختلف بودن افق کشورها (مانند افق ایران و عربستان) باعث میشود که زمان آغاز ماه رمضان در مناطق مختلف، فرق داشته باشد و به تبع آن، زمان شبهای ۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان نیز مختلف باشد. فقها درباره این تعارض میگویند تفاوت افق کشورها دلیل بر تعدد شب قدر نیست و مردم هر یک از مناطق جهان باید شب قدر و سایر زمانهای مقدس مانند عید فطر یا عید قربان را طبق افق خودشان تعیین کنند. بر اساس دیدگاه آیت ا… مکارم، شب، همان سایه نیمی از کره زمین بر نیمه دیگر آن است و این سایه همراه گردش زمین در حرکت بوده و یک دوره کامل آن، ۲۴ ساعت طول میکشد.
بنابر دیدگاه حکمت الهی، در نظام آفرینش، هر چیزی اندازهای خاص دارد و هیچ چیزی بیحساب و کتاب نیست.
استاد مطهری در تعریف قدر میفرماید: «قدر به معنای اندازه و تعیین است. حوادث جهان از آن جهت که حدود و اندازه و موقعیت مکانی و زمانی آنها تعیین شده است، مقدر به تقدیر الهی است.»
در روایتی از امام رضا علیهالسلام پرسیده شد: معنای قدر چیست؟ فرمودند: «اندازهگیری هر چیز اعم از طول و عرض آن است.»
بنابراین، معنای تقدیر الهی این است که در جهان مادی، آفریدهها از حیث هستی و آثار و ویژگیهایشان محدودهای خاص دارند.
معنای تقدیر الهی در موجودات مادی، یعنی هدایت آنها به سوی مسیر هستیشان است که برای آنان مقدر شده و در آن قالبگیری شدهاند.
شب قدر، شبی است که همه مقدرات تقدیر میگردد و قالب معین و اندازه خاص هر پدیده، روشن و اندازهگیری میشود.
طبق روایات ما، یکی از شبهای نوزدهم یا بیست و یکم و به احتمال زیادتر، بیست و سوم ماه مبارک رمضان است. در این شب که شب نزول قرآن به شمار میآید، امور خیر و شر مردم و ولادت، مرگ، روزی، حج، طاعت و خلاصه هر حادثهای که در طول سال واقع میشود، تقدیر میگردد.
در شب قدر، درهای جهنم بسته میشود و درهای بهشت گشوده میگردد و شیطان در این شب بیرون نمیآید تا صبح طلوع کند و درهای آسمان و رحمت الهی بر روی بندگانش گشوده میشود و شب قبولی اعمال است.
در اینکه چرا این شب را شب قدر نامیدهاند، مفسران قرآن کریم با کمک از خود قرآن و استمداد از احادیث معصومین، مطالب و دلایل زیادی آوردهاند.
عدهای معتقدند چون در این شب فرشتگان بسیاری به زمین میآیند، زمین تنگ میشود، لذا آن را شب قدر نامیدند، زیرا یکی از معانی «قدر» «ضیق و تنگی» نیز میباشد.
علت دیگر این نامگذاری این است که قرآن با قدر و منزلت بر پیامبر والاقدر و برای امت با قدر و ارزش، نازل شده است.
علامه مجلسی رحمها… علیه فرموده که هر مقدار قرآن که ممکن باشد در این شب بخواند و دعاهای صحیفه کامله را بخواند، خصوصاً دعای مکارم الاخلاق و دعای توبه، و روزهای این شبها را نیز باید حرمت داشت و به عبادت و تلاوت و دعا به سر آورد، زیرا در احادیث معتبر آمده است که روز قدر در فضیلت، مثل شب قدر است.
تقدیری سراسر خیر، برکت، خرسندی، سلامت، خوشبختی، سعادت دنیا و آخرت، توشه شب قدرتان باد.