یادداشت سردبیر
بنگاهداری زیر سایه جنگ؛ تابآوری یا فروپاشی؟
بحران چندوجهی پیش روی بنگاهها
تجربه دو جنگ در فاصله کمتر از یک سال در ایران، معادلات بنگاهداری را به کلی تغییر داده است. دیگر نمیتوان با مدلهای مدیریتی دوران ثبات، از بحران عبور کرد. بنگاههای ایرانی امروز در محیطی فعالیت میکنند که نااطمینانی نه یک استثنا، بلکه یک قاعده است. پرسش اصلی این است: در چنین شرایطی، بنگاهها چگونه میتوانند دوام بیاورند و حتی ارتقاء یابند؟
وضعیت کنونی بنگاه های اقتصادی شرایطی را فراهم کرده که با نگاهی دقیق میتوان دریافت معضلات کنونی یکبعدی نیست. بلکه بنگاهها به طور همزمان با سه منبع مختلف بحرانساز دستوپنجه نرم میکنند: نخست، ریسک ژئوپلیتیک و تهدیدهای امنیتی که زنجیره تأمین و لجستیک را مختل کرده. دوم، بیثباتی اقتصاد کلان شامل نوسانات شدید نرخ ارز، تورم افسارگسیخته و سیاستهای پولی نامنسجم. سوم، تغییرات ناگهانی مقرراتی که برنامهریزی میانمدت را تقریباً غیرممکن ساخته است.
در چنین فضایی، مدلهای سنتی مدیریت ریسک که مبتنی بر دادههای تاریخی و پیشبینیهای خطی هستند، کارآمدی خود را از دست میدهند. بلکه آنچه جایگزین این شیوه میشود، نیاز به برنامهریزی بر پایه «تابآوری چندلایه» است.
تابآوری؛ فراتر از ذخایر مالی
بسیاری از صاحبان بنگاهها تصور میکنند صرفاً با انباشت نقدینگی و ذخایر ارزی یا دسترسی بیحد و اندازه به منابع دولتی، میتوانند از بحران عبور کنند. این نگاه هرچند ممکن است در کوتاهمدت مفید باشد، اما تجربه دو جنگ اخیر در ایران نشان داده که تابآوری صرفاً مالی، بنگاه را در برابر شوکهای عملیاتی و ساختاری آسیبپذیر باقی میگذارد. آنچه یک بنگاه را واقعاً تابآور میکند، تابآوری همزمان در چهار لایه است:
اول- تابآوری عملیاتی: بنگاه باید زنجیره تأمین خود را متنوع کند. تکیه بر یک تأمینکننده یا یک مسیر لجستیکی واحد، در زمان بحران به نقطه شکست تبدیل میشود. انباشت استراتژیک مواد اولیه، ایجاد خطوط تولید جایگزین و قراردادهای چندلایه با تأمینکنندگان داخلی و خارجی، از الزامات این لایه است. تجربه کنونی بنگاهها و شرکتهایی که علیرغم هشدارهای مکرر نهادهای امنیتی، تمام تخممرغهای خود را (اعم از مواد اولیه، محصولات و حتی نقدینگی ارزی) در سبد بنادر امارات متحده عربی چیدند، تجربه تلخی است که علاوه بر ایجاد بحران برای بنگاههای داخلی تصور باطل کنترل و ضربه اقتصادی به کشور عزیزمان را از این طریق بر فکر دشمن متجاوز خطور داده است.
دوم - تابآوری مالی: این همان لایهای است که بیشتر بنگاهها روی آن تمرکز دارند. داشتن ذخایر نقدی کافی، تنوع در منابع تأمین مالی و مدیریت هوشمندانه داراییها به تفکیک ریال و ارز، بنگاه را از شوکهای نقدینگی در امان نگه میدارد.
سوم - تابآوری ساختاری: بحرانها نشان دادهاند که ساختارهای متمرکز برسلسلهمراتب و متمرکز، در شرایط اضطراری کند و ناکارآمد عمل میکنند. بنگاه باید فرآیندهای تصمیمگیری را غیرمتمرکز کنند و به مدیران میانی اختیار عمل بیشتری بدهند و ساختاری چابک طراحی کنند تا بتوانند در لحظات بحرانی قادر به تصمیمگیری باشند.
چهارم - تابآوری راهبردی: شاید مهمترین لایه، توانایی سناریونویسی برای آیندههای متفاوت است. بنگاهی که فقط یک سناریو (وضعیت عادی) را پیشبینی کرده، با اولین شوک غافلگیر میشود. داشتن حداقل سه سناریوی خوشبینانه، محتمل و بدبینانه، با برنامه عملیاتی مشخص برای هرکدام، بنگاه را برای هر شرایطی آماده نگه میدارد.
ضعف در هر یک از این چهار لایه، زنجیره تابآوری بنگاه اقتصادی را پاره میکند. بحرانها از ضعیفترین حلقه آتش عبور میکنند، نه از قویترین آن.
حکمرانی سازمانی؛ سپر دفاعی در بحران
حسن فروزانفرد، رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق بازرگانی تهران، در برنامه «میز صنعت و تجارت» به درستی بر این نکته تأکید میکند که حکمرانی سازمانی در شرایط فعلی یک انتخاب لوکس نیست، بلکه یک ضرورت آنی است. در محیطهای بحرانی، بنگاههایی که تصمیمگیری در آنها شخصمحور است، با حذف یا تضعیف فرد تصمیمگیرنده، بنگاه دچار بحران یا حتی فلج عملکردی میشود. در مقابل، بنگاههای نهادمحور که دارای نظامهای شفاف و پارادوکسیال هستند، حتی با تغییر مدیران نیز به مسیر خود ادامه میدهند.
استقرار نظام حکمرانی سازمانی به بنگاهها امکان میدهد تا در مواجهه با ریسکهای پیشبینیناپذیر، نه تنها تابآوری خود را حفظ کنند، بلکه از فرصتهای ناشی از بحران نیز بهرهمند شوند.
و کلام آخر؛ بنگاههای ایرانی برای بقا در شرایط جنگی و پساجنگ نیازمند یک تحول ساختاری هستند. سناریونویسی پیشدستانه برای وضعیتهای مختلف، انعطاف عملیاتی، کاهش وابستگی به افراد کلیدی و استقرار نظامهای نهادمحور، کلیدواژههای عبور از این دوران هستند. آن دسته از بنگاههایی که امروز برای فردا برنامه ندارند، نباید انتظار داشته باشند در فضای اقتصادی پساجنگ جایی در اقتصاد ایران داشته باشند.
نظر شما