یادداشت اختصاصی از سحر افتخار
کارکردهای مثبت و منفی رسانه ملی بر اساس مکتب فرانکفورت
مکتب فرانکفورت (به آلمانی: Frankfurter Schule) در رابطه با نظریه انتقادی، نام مکتبی آلمانی است که در دهه ۱۹۳۰ (میلادی) توسط ماکس هورکهایمر در قالب یک انجمن
صفحه اقتصاد - مکتب فرانکفورت (به آلمانی: Frankfurter Schule) در رابطه با نظریه انتقادی، نام مکتبی آلمانی است که در دهه ۱۹۳۰ (میلادی) توسط ماکس هورکهایمر در قالب یک انجمن پژوهشهای اجتماعی در فرانکفورت تأسیس شد. عمده فعالیت این مکتب در زمینههای مربوط به فلسفهٔ علوم اجتماعی، جامعهشناسی و نظریهٔ اجتماعی نئومارکسیستی است و بیشتر جنبه واقع گرایانه دارد
.پل لازارسلفد یکی از بنیانگذاران مطالعات ارتباطی مدرن، بین «پژوهش اجرایی » که از تحقیقات تجربی در راستای اهداف نهادهای شرکتی و دولتی استفاده میکند، و نیز «پژوهش انتقادی »، رویکردی که وی آنرا با مکتب فرانکفورت همبسته میسازد، تمایز قائل میشود.
پژوهشهای انتقادی، رسانهها را در بافت گستردهتر زندگی اجتماعی قرار میدهند و به تحقیق درباره ساختار، اهداف، ارزشها، پیامها و تأثیرات آنها میپردازند. این رویکرد آن دسته از چشماندازهای انتقادی را که رسانهها توسط آنها ارزیابی و سنجیده میشوند به کار میگیرد.
از دهه 1940 میلادی، رویکردهای انتقادی قابل توجهی برای مطالعه رسانهها و تلویزیون به کار گرفته شده است.
مکتب فرانکفورت به عنوان آغازگر رویکردهای انتقادی به مطالعات تلویزیون
چگونه طیف گستردهای از پژوهشگران آنچه را که بعداً سیاست بازنمایی در مطالعات انتقادی تلویزیون نامیده شد، مورد توجه قرار دادند که با مسائل طبقه، جنسیت، نژاد و سایر اجزای اصلی بازنمایی رسانهای و زندگی اجتماعی سروکار دارد.
چگونه چرخش پسامدرن در مطالعات فرهنگی، مدلهای انتقادی پیشین را به چالش کشید و رویکردهای جانشینی را برای مطالعه تلویزیون فراهم آورد.
نظریهپردازان انتقادی، همه مصنوعات فرهنگی را که به رسانههایی تودهای بدل شده بودند، درون بافتار تولید صنعتی، که در آن کالاهای صنایع فرهنگی، ویژگیهایی همانند سایر تولیدات انبوه از قبیل کالاییشدن، استاندارد شدن و تولید انبوه را به نمایش میگذاشتند، تحلیل کردند.
در هر حال، کارکرد خاص صنایع فرهنگی ایجاد مشروعیت ایدئولوژیک برای صنایع سرمایهداری کنونی و ادغام افراد در چارچوب صورتبندیِ اجتماعیِ مختص به خود بود.
علاوه بر این، آنها اولین نظریهپردازان اجتماعی نیز بودند که به اهمیت «صنایع فرهنگی» در بازتولید جوامع معاصر پی بردند-که در آن فرهنگ و ارتباطات اصطلاحاً تودهای در مرکز فعالیتهای مرتبط با اوقات فراغت قرار میگرفت- و نیز این نکته که آنها عوامل مهم جامعهپذیری و واسطههای واقعیت سیاسی هستند و بنابراین باید به مثابه صنایع عمده جوامع معاصر با تأثیرات متنوع اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تلقی شوند.
مکتب فرانکفورت یکی از اولین گروههای نومارکسی بود که تأثیرات فرهنگ تودهای و ظهور جامعه مصرفی را روی طبقات کارگر، که باید ابزار انقلاب در سناریوی کلاسیک مارکسی باشند، مورد سنجش قرار داد.
علاوه بر این، آنها شیوههایی را که صنایع فرهنگی و جامعه مصرفی سبب تثبیت سرمایهداری معاصر میشدند مورد توجه قرار دادند و به این ترتیب آنها به دنبال استراتژیهای جدیدی برای تغییر سیاسی، عاملیتهای دگرگونی اجتماعی و مدلهایی برای دستکاری سیاسی بودند که میتوانستند به عنوان هنجارهای نقد اجتماعی و نیز به منزله اهداف کشمکش سیاسی به کار روند.
این پروژه، بازاندیشی درباره پروژه مارکس را الزامی میساخت و مشارکت نظری مهمی -و نیز برخی از مواضع پروبلماتیک-را بهوجود آورد.
مکتب فرانکفورت مدلی را برای مطالعات رسانهای و تلویزیونی به دست داد که ابعادی از تولید و اقتصاد سیاسی، تحلیل متنی و پژوهش مخاطب/دریافت را گونهبندی کرده است.
بنابراین، نظریهای انتقادی درباره تلویزیون روابط بین اقتصاد، دولت و تلویزیون را گونهبندی و فرایند تولید تلویزیونی، متون و تأثیرات سیاسی-اجتماعی و استفادههای مخاطبان را در بافتار نقش نهادی آنها، درون انواع خاصی از سازمان اجتماعی تحلیل میکند.
هورکهایمر و آدورنو در کتاب دیالکتیک روشنگری پیدایش تلویزیون را ظهور شکل جدیدی از فرهنگ تودهای پیشبینی میکنند که نور و صدا، تصویر و روایت را درون نهادی با هم ترکیب میکند که انواع گوناگون تولید، متون و دریافت درون صنعت فرهنگ را متجسم میسازد. آدورنو و هورکهایمر با پیشبینی اینکه تلویزیون مصداق بارز فرهنگ صنعتی شده خواهد بود، مینویسند:
هدف تلویزیون تلفیق رادیو و فیلم است و به این دلیل [پیشرفت آن] متوقف شده که طرفهای ذینفع هنوز بر سر آن به توافق نرسیدهاند، اما نتایج آن بسیار عظیم خواهد بود.
تلویزیون سبب تشدید تضعیف امور زیباییشناختی خواهد شد و در آینده هویت پنهان همه محصولات صنعت فرهنگ را به نحو پیروزمندانهای آشکار خواهد کرد و به شکلی استهزاءآمیز رویای واگنر مبنی بر اثر هنری جمعی را به عنوان امتزاج همه هنرها در یک اثر، تحقق خواهد بخشید.
ترکیب واژه، تصویر و موسیقی در کنار هم کامل تر و تاثیرگذارتر است. زیرا عناصر احساسی که با هم به طور قطع سطح واقعیت اجتماعی را منعکس میکنند، در اصل در همان فرایند تکنیکی تجسم پیدا میکنند که وحدت آن به محتوای متمایزکننده آن بدل میشود….تلویزیون حرکت به سوی پیشرفتی را منعکس میکند که ممکن است خیلی ساده برادران وارنر را به وضعی سوق دهد که یقیناً جایگاه ناخواسته موسیقیدانان جدی و محافظهکاران فرهنگی خواهد بود.
یک رویکرد مبتنی بر مکتب فرانکفورت برای مطالعه تلویزیون، با دنبالهروی از مدل معرفی شده برای نقد فرهنگ تودهای در کتاب دیالکتیک روشنگری، با قرار دادن تلویزیون درون چارچوب نهادی و سیاسی آن، این رسانه را درون یک نظام مسلط تولید و دریافت فرهنگی تحلیل خواهد کرد.
این رویکرد مطالعه متن و مخاطبان را با نقد ایدئولوژیک و نیز با یک تحلیل بافتاری شامل اینکه چگونه متون و مخاطبان تلویزیونی درون نهادها و روابط خاص اجتماعی گنجانده شدهاند ترکیب میکند.
این رویکرد نقد مارکسی اقتصاد سیاسی را با نقد ایدئولوژیک، تحلیل متنی و رویکردهای عمقی برای پژوهش درباره مخاطبان و نیز تأثیرات رسانهای را که از روانکاوی بدست آمدهاند، با هم ترکیب میکند.
مکتب فرانکفورت تمایز مشخصی بین فرهنگ بالا و پایین ایجاد می کند. از این منظر جالب است که آدورنو نیز مطالعه خود درباره تلویزیون را با شالودهشکنی"دوگانگی بین هنر خودبسنده و رسانههای همگانی" آغاز میکند، جالب توجه است.
آدورنو با تأکید بر اینکه رابطه بین آنها "بسیار پیچیده است"، مدعی میشود که تمایز ایجاد شده بین هنر عامهپسند و نخبه محصول شرایط تاریخی است و نباید در مورد آن اغراق کرد.
کارکردهای مثبت و منفی تلویزیون
تأثیرات تلویزیون را نمیتوان به طور کامل تنها از دیدگاه موفقیت یا شکست، علاقه یا نفرت و پذیرش یا عدم پذیرش تشریح کرد. بلکه، باید تلاش شود تا با کمک مقولههای عمیق روانشناختی و معرفت پیشین از رسانههای ارتباط جمعی، برخی از مفاهیم نظری را برجسته کرد تا بتوان بهوسیله آنها تأثیرات بالقوه تلویزیون- تأثیرات آن بر لایههای گوناگون شخصیت یک ناظر- را مطالعه کرد. به نظر میرسد وقت آن رسیده است که به نحوی نظاممند انگیزههای اجتماعی-روان شناختی را که ویژگیهای یک برنامه تلویزیونی هستند، هم در سطح توصیفی و هم در سطح روانپویشی مورد وارسی قرار دهیم، پیشفرضها را به علاوه الگوی کلی آنها را تحلیل کنیم و نیز تأثیرات احتمالی را ایجاد میکنند، ارزیابی کنیم…
آدورنو نمونههای مورد تحلیل خود را از میان نمایشهای تلویزیونی اوایل دهه 1950 میلادی برگزیده است و تمایل دارد این آثار را به شکلی بسیار فرمولبندیشده، بازتولیدکننده همنوایی و سازگاری تلقی کند.
وی از کلیشهسازی، "شبه-واقعگرایی و اشکال و معانی بسیار قراردادی در تلویزیون انتقاد میکند؛ رویکردی که به درستی برخی از جنبههای محتوای تلویزیون طی دهه 1950 را در مییابد اما برای درک پیچیدگی فزاینده تلویزیون در دوران معاصر کفایت نمیکند. اما، رویکرد آدورنو به "معانی پنهان" بسیار جالب توجه است و خوانشهای روانکاونه و ایدئولوژیک وی از متون تلویزیونی و تعمق درباره تأثیرات آنها پیشرو بودهاند.
مطالعه آدورنو یکی از معدود پژوهشهای عینی طبق آموزههای رویکرد مکتب فرانکفورت محسوب میشود که گونهای از متون تولید شده توسط شبکههای تلویزیونی و مخاطبان آنها را مدنظر قرار میدهد.
با اینکه هورکهایمر، آدورنو، مارکوزه، هابرماس و دیگر نظریهپردازان عمده مکتب فرانکفورت هرگز به طور نظاممند به مسائل تولید، متون یا مخاطبان تلویزیون نپرداختهاند، اما به طور پیوسته بر اهمیت تأثیر تلویزیون در بسط نظریهای انتقادی از جامعه توسط آنها، یا بر دیدگاههایشان درباره پدیدههای اجتماعی در دوران معاصر، اذعان کردهاند.
برای نمونه، هربرت مارکوزه با پیروی از نحوه تحلیل تغییرات صورت گرفته در ماهیت جامعهپذیری در سنت مکتب فرانکفورت، افول خانواده به عنوان عامل اصلی جامعهپذیری را در کتاب اروس و تمدن و ظهور رسانههای ارتباط جمعی همانند رادیو و تلویزیون مد نظر قرار میدهد:
به نظر میرسد که سازمان سرکوبکننده غرایز امری جمعی باشد و نیز به نظر میرسد که "خود" به طور نابه¬هنگام از طریق نظام کاملی از عامل¬ها و عاملیت¬های خارج از خانواده اجتماعی میشود. همانند دوران پیش از دبستان و گروهها، رادیو و تلویزیون الگویی را برای همنوایی و شورش مستقر میسازند.
مجازات انحراف از این الگو در خارج از خانواده و علیه خانواده به اندازهای نیست که در خانواده صورت میگیرد.
متخصصان رسانههای ارتباط جمعی، ارزشهای مورد نیاز را انتقال میدهند؛ آنها آموزش کامل را در زمینههای کارایی، سرسختی، شخصیت، رؤیا و عشقورزی ارائه میدهند. خانواده دیگر نمیتواند با این نوع آموزش رقابت کند
مارکوزه معتقد است که در یک جامعه تکساحتی تلویزیون به عنوان دستگاه مدیریت و سلطه عمل میکند؛ به گفته وی:
"دانش از طریق کنترل اطلاعات و از طریق فرو کشیدنِ افراد به ارتباط تودهای مدیریت و مقید میشود. فرد واقعاً نمیداند که چه اتفاقی در حال روی دادن است؛ ماشین مقهورکننده سرگرمی او را در حالتی ناهوشیارانه با دیگران یگانه میسازد که به این ترتیب همه ایدههای زیانآور طرد میشوند"
طبق این دیدگاه، تلویزیون بخشی از دستگاه دستکاری و سلطه جامعوی است.
ماکوزه در انسان تکساحتی مدعی میشود که پوچی رادیو و تلویزیون تجاری، مؤید تحلیل وی از فرد و مرگ فرهنگ موثق و تفکر دگراندیشانه است، که این امر نشان میدهد تلویزیون بخشی از دستگاهی است که افکار و رفتار مورد نیاز را برای بازتولید اجتماعی و فرهنگی جوامع کنونی سرمایهداری بازتولید میکند.
دیدگاههای انتقادی بعد از مکتب فرانکفورت
با اینکه اعضای کلاسیک مکتب فرانکفورت درباره خود تلویزیون مطالب اندکی نوشته بودند، اما خود این نظریه انتقادی بر رویکردهای انتقادی به مطالعات ارتباطات همگانی و تلویزیون هم درون محافل دانشگاهی و هم دیدگاههای چپ جدید درباره رسانهها و نیز سایر چشماندازها پس از دهه 1960 تأثیر عمیقی بر جای گذاشت.
البته، فرهنگ رسانه هرگز به آن اندازه که مدل مکتب فرانکفورت بر آن دلالت میکند، حجیم و همگن نبوده است و میتوان گفت که چشماندازهای ارائه شده در این مکتب، حتی در زمان شکلگیری و نفوذشان خدشهدار شدهاند.
علاوه بر این، رویکردهای دیگر، از قبیل نظرات والتر بنیامین ، زیگفرید کراکاوئر ارنست بلوخ و سایر متفکران نسل وایمار، قابل ترجیح بودند.
مدل اولیه مکتب فرانکفورت درباره صنعت فرهنگ، نقش اجتماعی مهم فرهنگ رسانهای را طی رژیم خاصی از سرمایه گونهبندی میکرد. این گروه مدلی را-که هنوز هم کاربرد دارد- از نظام بسیار تجاری تلویزیون به دست داده است که در خدمت نیازها و منافع شرکتهای مسلط است و نقش عمدهای را در بازتولید ایدئولوژیک و فرهنگپذیری افراد با نظام مسلط نیازها، افکار و رفتارها ایفا میکند.
مکتب فرانکفورت با غلبه بر شکاف بین رویکرد متن مبنا نسبت به فرهنگ و نظریه ارتباطی تجربهگرایانه مبتنی بر علوماجتماعی، فرهنگ رسانهای را به منزله پدیدهای پیچیده و چندبعدی تلقی میکند که باید آنرا به طور جدی مورد توجه قرار داد زیرا درک اهمیت و پیچیدگی آن نیازمند رشتههای متعددی است.
تلویزیون در قلمرو صنایع فرهنگی، همچنان دارای اهمیتی محوری است و بنابراین، امروزه متفکران انتقادی در حالی که به سنت مکتب فرانکفورت تکیه میکنند، باید رویکردهای جدیدی را برای مطالعه تلویزیون جستجو کنند.
در دهههای اخیر سایر مطالعات انتقادی به پژوهش درباره تأثیر رسانههای جهانی بر فرهنگیهای ملی پرداخته و امپریالیسم فرهنگی غولهای رسانهای غربی یا آمریکاییشدن خزنده رسانههای جهانی و فرهنگی مصرفی را مورد حمله قرار دادهاند
شیلر و دیگران توجه خود را بر اقتصاد سیاسی تلویزیون و نقش آن، در سطح ملی و جهانی، در ترویج منافع شرکتهای بزرگ معطوف کردهاند. هربرت شیلر در کتاب ارتباطات جمعی و امپراتوری آمریکا، اوجگیری صنعت پخش تجاری در ایالات متحده، روابط متقابل آن با سرمایهداری شرکتی و نظامیگری و کاربرد ارتباطات و صنایع الکترونیک در ضدانقلابهایی همانند ویتنام و در ترویج یک امپراتوری اقتصادی سرمایهداری جهانی را دنبال کرده است.
با این همه، منتقدانی که درون حوزه مطالعات فرهنگی بریتانیایی کار میکنند، اعضای انواع جنبشهای مختلف اجتماعی و افراد دانشگاهی از زمینهها و موقعیتهای متنوع، از دهه 1960 تاکنون، اقدام به انتقاد از رسانهها به دلیل ترویج تبعیض جنسیتی، نژاپرستی، همجنسخواهی هراسی و دیگر پدیدههای ناخوشایند اجتماعی کردند؛ به همین دلیل توجه شدیدی به سیاستهای بازنمایی، ایجاد تمایز بین بازنماییهای منفی و مثبت از گروههای عمده اجتماعی و تأثیرات زیانآور و سودمند رسانهها معطوف شد، مباحثی که تحت عنوان سیاستهای بازنمایی با هم آمیخته شده بودند.