یادداشت اختصاصی از زینب افتخار
اهداف اقتصاد آموزش و پرورش
همه ساله هزینه های هنگفتی صرف آموزش و پرورش می شوند، چه به صورت رسمی و چه غیر رسمی و چه این هزینه ها و بودجه ها دولت تأمین کند و یا خود افراد برای تحصیل و
صفحه اقتصاد - همه ساله هزینه های هنگفتی صرف آموزش و پرورش می شوند، چه به صورت رسمی و چه غیر رسمی و چه این هزینه ها و بودجه ها دولت تأمین کند و یا خود افراد برای تحصیل و پیشرفت شغلی خود شهریه بپردازند.
از طرف دیگر افراد اوقات زیاد زندگی را در مدارس، مأسسات آموزشی و آموزشگاه های مختلف سپری می کنند.
سؤال پیش می آید چرا دولت ها و خود مردم به آموزش اینقدر اهمیت می دهند؟
از دهه شصت قرن بیستم فکر جدیدی در مورد آموزش رایج شده است. این فکر جدید این بود که آموزش سرمایه گذاری است نه مصرف. هر سرمایه گذاری نیاز به دقت و برنامه ریزی در زمان استفاده تا هر چه بهتر استفاده شود. بنابر این در مورد آموزش هم یک چنین نیازی احساس شد.
این نیاز را چه کسانی و یا بهتر است که بگوییم کدام علم و چه ارگان هایی باید برطرف کنند؟
علمی که به انسان کمک می کند که درست تشخیص دهد که چگونه منابع کمیاب را به نیازهای بی شمار را تخصیص دهد علم اقتصاد است.
و شاخه ای از اقتصاد که به مسائل اقتصادی آموزش می پردازد به عنوان اقتصاد آموزش و پرورش شکل گرفت و به عنوان یک شاخه مستقل مورد بررسی قرار می گیرد.
تعریف اقتصاد آموزش و پرورش
"اقتصاد آموزش و پرورش شاخه ای از علم اقتصاد است که کاربرد صحیح منابع را در آموزش و پرورش بررسی می کند و به تحقق اهداف نظام آمورشی به اقتصادی ترین وجه یاری می رساند." این تعریف بر اساس تعریف علم اقتصاد از ساموئلسون و با توجه به اظهارات شولتز در سال 1960 در انجمن اقتصاددانان امریکا به دست آمد.
تاریخچه علم اقتصاد آموزش و پرورش
نقش اساسی شکل گیری و ازتقای سطح کیفیت نیروی انسانی بر عهده ی آموزش و پرورش است. این موضوع از حدود 250 سال پیش مورد توجه اقتصاددانان بوده است. بنابر این, این موضوع که آموزش بر پیشبرد اقتصادی تأثیر دارد بیشتر در آثار اقتصادی مورد بررسی قرار گرفت و امروزه نیز بیشترین تحقیقات در این زمینه در آثار اقتصادی می توانیم پیدا کنیم.
این نگرش حتی بعد از بوجود آمدن اقتصاد آموزش و پرورش به غنوان شاخه مستقلی یعنی سال 1960 میلادی غالب بود. تنها در دو دهه اخیر استفاده از ابزار و نظریات اقتصادی برای تولید محصولات آموزشی, به یکی از بسترهای اساسی اقتصاد آموزش تبدیل شد.
اقتصاد آموزش و پرورش قبل از 1960 میلادی
توجه اقتصاددانان به موصوع آموزش به دو دلیل بود: یکی اینکه آموزش کیفیت نیروی کار را بهبور می بخشد و دومی توصیه ها و پیشنهاداتی که افتصادانان به نظام آموزشی اداء می دادند.
اولین تحقیقات در این زمینه شخصی به نام ویلیام پتی در قرن هیفدهم میلادی انجام داد در مورد زیان ناشی از تلفات جانی در جنگ و تحلیلهایی که در مورد ارزش از دست رفته ته خاطر کیفیت نیرو بود. اما معروفترین نام در این زمینه تا قبل از 1960 شخصی بود به نام آدام اسمیت. او دو نظر اصلی در اقتصاد آموزش دارد. اولا: منبع اصلی پیشرفت, مهارت نیروی انسانی است و دوم: رقابت بین مدارس و دانشگاه ها و افزایش آن کارایی این مراکز را افزایش خواهد داد؛ این امر از طریق دادن حقوق و پاداش مناسب به معلمان و پرداختن شهریه از سوی والدین قابل اجرا است. پس از آدام اسمیت افراد همچون والش, دنیسون, بیکر و دیگران در این زمینه تحقیقاتی انجام دادند و رد مطالعات خود تلاش کردند که ماهیت و ریشه اصلی نوسان اقتصادی را با متغیرجدیدی به نام آموزش توجیه کنند.
اقتصاد آموزش و پرورش شاخه جوان علمی است که رشد چشمگیر و سریعی داشت. برای رشد سریع آن دو دلیل اصلی ذکر می شوند.
اول: گسترش امر آموزش بین ملتها و واگزاری وظایف اصلی آن به دولت ها موجب شد که بعد مالی و اقتصادی آموزش در برنامه ریزی لحاظ شور و آموزش و پرورش تبدیل به فرایندی گران و با ابعاد گسترده اقتصادی شود.از طرفی دیگر اقتصاددانان به آموزش از زاویه دیگر نیز توجه می کردند و آن تربیت و آموزش نیروی انسانی متخصص بود. این موضوع مشترک بین برنامه ریزی های اقتصادی و آموزشی شد.
دوم: دلیل دیگری که باعث رشد سریع اقتصاد آموزش و پرورش شد ارتباط آن به دو رشته یعنی اقتصا و آموزش و پرورش بود. برخی نظریه های اقتصادی از جمله رشد اقتصادی, اقتصاد توسعه, نظریه های سرمایه انسانی و …رابطه نزدیکی تا اقتصاد آموزش و پرورش دارد. از سوی دیگر مباحث آموزش و پرورش از جمله برنامه ریزی آموزشی, آموزش حرفه ای, آموزش بزرگسالان و … نیز با اقتصاد آموزش و پرورش مرتبط می شوند.
غیر از این دو دلیل دلایلی دیگر نیز می توانیم ذکر کنیم, مثل: نیاز به برنامه ریزی دقیقتری در هنگام سرمایه گزاری با توجه به منابع محدود فردی و اجتماعی, تعیین نرخ بازده در سطوح مختلف آموزشی و اهمنت آن برای تصمیم گیری فردی و اجتماعی, …
به طور خلاصه می توان گفت که رشد سریع اقتصاد آموزش و پرورش به علت موجود بودن "مواد خام" آن در دو رشته اصلی یعنی اقتصاد و آموزش است. اقتصاد آموزش و پرورش این مواد خام را در چهار چوب جدید و هیئتی متفاوت اراء می دهد.
برای رسیدن به اهداف اقتصاد آموزش باید مفهوم آن بهتر تبیین شود و برای تبیین آن لازم است که اول سؤالاتی مطرح در آن بیان کنیم. این سؤالات را می توانیم به دو دسته تقسیم کنیم, سؤالاتی که از ناحیه اقتصاد و صاحب نظران آن پاسخ داده می شوند و دسته دوم سؤالاتی که آنها را صاحب نظران امر تعلیم و تربیت پاسخ می دهند. همان طور که گفتیم مواد خام اقتصاد آموزش از این دو رشته می گیرد.
نمونه سؤالاتی که اقتصاد به آنها پاسخ می دهد:
-نقش آموزش و پرورش در توسعه اقتصادی چیست؟
-با توجه به بازگشت سرمایه چقدر باید در آموزش و پرورش سرمایه گذاری کرد؟
- برای پیشبینی نیروی انسانی از په الگویی باید استفاده کرد؟
-آیا آموزش و پرورش در توزیع در آمد و ثروت نقش دادر یا نه؟
نمونه سؤالاتی که آموزش و پرورش باید به آن جواب بدهد:
-بهترین نظام یادگیری کدام است؟
-بهترین روش برای به حد اکثر رساندن توانایی انسان کدام است؟
-نقش آموزش و پرورش در شکل گیری سرمایه انسانی چقدر است؟
-فن آوری و تکنولوژی نوین در تربیت انسان چه نقشن دارد؟
یک سری سؤالاتی هم هست که خود اقتصاد آموزش و پرورش به عنوان رشته مستقل به آنها پاسخ دهد. به عنوان مثال:
-بر اساس چه خصوصیتی باید برای ساختن سرمایه انسانی از منابع محدود و کمیاب مالی استفاده کرد؟
- آثار مستقیم و غیر مستقیم اقتصاد آموزش و پرورش کدامند؟
-در یک نظام اجتماعی چگونه می توان برنامه تربیت نیروی انسانی را بر اساس تعادل نیرو در بازار کار تنظیم کرد؟…
اگر این سؤالات را دقیق بررسی کنیم می توانیم یک سری اهداف برای اقتصاد آموزش و پرورش در نظر بگیریم.
هدف اصلی اقتصاد آموزش پاسخ گویی به "چرایی" توجه به ابعاد اقتصادی در نظام تصمیم گیری آموزش و پرورش و بر اساس آن "چگونگی" بهره گیری صحیح از منابع برای بدست آوردن بهترین نتیجه. به کلام ساده گفتن: هدف اقتصاد آموزش و پرورش کمک به کار آمدی اقتصاد نظام آموزش و پرورش و اراء راهکارهایی برای ارتقاء سطح آن است.
این هدف یک هدف کلی می توانیم در نظر بگیریم و آن را به صورت اهداف ریزتری ذکر کنیم:
-تعیین سطح هر کدام از منابع مالی آموزش(دولت,مردم,خود آموزش و پرورش),
-تعیین اقتصادی ترین برنامه, ساختار و روش آموزشی
-تنظیم برنامه تربیتی و تعدیل نیروی انسانی بر اساس نیاز بازار کار
-تعیین موفقیت نظام آموزشی در رسیدن به هدف رفاه و آرامش انسانها
-اولویت بندی مقاطع تحصیلی مختلف و رشته های مختلف در تقسیم هزینه ها -…
نتیجه
در بررسی های اقتصاد آموزش و پرورش باید توجه داشت که هم نهاده input و هم بازده output نظام آموزش و پرورش به عنوان یک نظام تولیدی انسان است.
آنچه که در اقتصاد آموزش و پرورش اهمیت خاصی پیدا می کند فایده و بازده است, بنابر این بازده کارکرد تولیدی تعلیم و تربیت را تحت تأثیر می گیرد. بازده نظام آموزشی است دو چیز است: نیروی انسانی متخصص و دانش (تحقیق) که آن هم در رابطه مستقیم با انسان است. یعنی در فرایند آموزش انسان هم فاعل است و هم مفعول.
اما کیفیت بازده آموزش و پرورش نباید فقط در نیروی متخصص دید, نیرویی که نیاز جامعه را و به طبع آن اقتصاد آن برطرف خواهد کرد. بلکه ارزشهای انسانی که یک فرد تحصیل کرده می تواند در جریان آموزش کسب کند و در اراء خدمات خود به جامعه بکار گیرد تا نتیجه بهتری بگیرد, نیز خیلی مهم است.
منظور ما این است که به نظام آموزشی نباید صرفا به عنوان یک فرایند تولیدی نگاه کرد و اجازه داد که اقتصاد تعلیم و تربیت را هدایت کند؛ تعلیم و تربیت و لحاظ ارزشهای انسانی باید بر اقتصاد تأثیر بگذارند و آن را به نحوی هدایت کنند.