یادداشت اختصاصی از دکتر معصومه حسین زاده
رابطه مطالعه آمایش سرزمین با سیاست گذاری های اقتصادی
با وارد شدن به نیمه دوم سال ۱۴۰۰ شمسی مدل و نوع دغدغه های اقتصادی مردم درسطح کشور از مصرف برق و آب به مصرف گاز تغییر میکند. آمایش سرزمین
صفحه اقتصاد -
با وارد شدن به نیمه دوم سال ۱۴۰۰ شمسی مدل و نوع دغدغه های مردم درسطح کشور از مصرف برق و آب به مصرف گاز تغییر میکند. دغدغه هایی که نه تنها کاهش نیافته بلکه به دلیل نبود برنامه های راهبردی صحیح و یکپارچه و هدفمند هرلحظه از مدلی به مدلی دیگر تغییر حالت می دهد.
بعد از گذشت بیش از ۶ دهه از آغاز به کار تولید و مصرف انرژی درکشور هنوز ما در حکمرانی انرژی و مدیریت آن؛ مدیریتی درست نداریم و عرضه و تقاضای انرژی در ۴ دهه اخیر همان گونه سردرگم است که اقتصاد و دخل و خرج دولت ها از آغاز تا به امروز بوده است.
به راستی برنامه ریزی درکشور ما چند دهه سابقه دارد و چرا ماهنوز در امر برنامه ریزی، اجرا ، نظارت ، و بازخور از کاغذ تا اجرا هزاران فرسنگ فاصله داریم؟
مطالعات آمایش سرزمین چیست؟
چرا توسعه متوازن درهیچ یک از برنامه های توسعه به چشم نمی خورد؟
مطالعات آمایش سرزمین چه ارتباطی میتواند با تولید و مصرف انرژی - سطح اشتغال و درآمد و توسعه اقتصادی مناطق مختلف کشور داشته باشد؟
و ارتباط داشتن و نداشتن نقشه آمایش سرزمین چه نقشی بر اقتصاد خرد و کلان کشور دارد؟
ابتدا توضیحاتی درباره تاریخچه و آغاز مطالعات آمایش سرزمین یا همان نقشه راه توسعه خواهم داد و سپس ارتباط بین شبکه ای و سیستمی بین آن و اقتصاد سالم و پویا را مورد بررسی قرار خواهم داد.
سازمان برنامه و بودجه طی ۷۰ سال گذشته با نامهای مختلف و اساسا برای هدفی مشخص همواره دارای سند برنامه های پنجساله اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم بوده است که در نظام سابق نشان میدهد که تنها در برنامه پنج ساله چهارم که مصادف بود با اوایل دهه چهل شمسی نکاتی برای توسعه موزن کشور ارائه و مورد مطالعه و عمل قرار داده بود و به دنبال افزایش قیمت جهانی نفت و به طبع آن افزایش قیمت نفت برای ایران ، هزینه های جاری و تشریفاتی کشور افزایش یافت و پروژه های غیر ضروری ازجمله جشن های ۲۵۰۰ ساله پادشاهی اجرا شد و در ادامه که انتظار میرفت در برنامه پنجم توسعه همگانی را داشته باشیم تورم و بیکاری و نارضایتی عمومی و فقر گسترده را تجربه کردیم.
در برنامه چهارم نظام قبلی موجبات صنعتی شدن در کشور فراهم شده بود و مفاهیم ابتدایی توسعه یعنی کارگر ساده ، کارگر ماهر و تکنسین و مهندس، صنعت و تولیدات صنعتی معنا پیدا کرده بود و کارخانجاتی مانند :
مینو، آزمایش، کفش ملی، کفش بلا، روغن نباتی شکوفه و … وسائل رفاهی مانند یخچال و یخچال فریزر ، تلویزیون ، لباس شویی، کولر و ماشین ظرفشویی با الگو برداری از مشابه خارجی خود ظهور و بروز پیدا کردند. اتومبیل هایی همچون پیکان، جیپ و انواع استیشن ها، وانت مزدا و وانت در بازار داخلی و به تدریج بازار منطقه متولد شدند و راه یافتند. اما بازهم از تمام ظرفیت ها استفاده نمیشده و برنامه های آمایشی و عملیاتی کامل اجرا نمیشده و فقر و عقب ماندگی از پیشرفت و توسعه پیشی گرفته بود.
اما برنامه توسعه متوازن و آمایش سرزمین این انتظار را بوجود آورده بود توسعه در تمام شاخه های اجتماعی، فرهنگی تعادل میان مناطق آباد و توسعه نیافته درسرزمین پهناوری چون ایران بوجود آورد.
باظهور انقلاب اسلامی این روند به تدریج کند و با اتفاق جنگ تحمیلی و سپس بازسازی های بعد از جنگ این روند به فراموشی سپرده شد.
کشور پهناوری چون ایران با جمعیتی بالغ بر ۸۰ میلیون نفر و پس از ۴ دهه از واژه انقلاب که خود مصدر تحول و جوشش نو را تداعی میکند هنوز برنامه های توسعه ای زمان دار براساس آمایش سرزمین نداریم یا همان نقشه راه که باید سالها قبل آن را تدوین و اجرا می کردیم نداریم. شاید بگویید برنامه توسعه پنج ساله اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم را داریم اما مهم اجرا و بازخورد آن است که در واژه سند چشم انداز بیست ساله تا افق ۱۴۰۰ باقی مانده و هرگز حتی یک سطر آن اجرا و بازبینی نشده است.
سخت است اما شدنی است .الگوی ما در تعریف آمایش سرزمین باید براساس تولید انرژی و توزیع ومصرف آن باشد وایران با دیگر کشورهای پر آب دنیا فرق دارد . تعامل و تفاهم و همزیستی مسالمت آمیز و روابط سیاست های خارجی منطقه ای محدود و نبود آب کافی و عدم توجه به میزان آب های سطحی و زیر زمینی از جمله معضلات و مشکلات عدیده ای است که این دقت را چه در دوران قبل انقلاب وچه دردوران پس از انقلاب اشتباهاتی را رقم زده است وان به حساب آوردن مناطقی مانند آذربایجان و اصفهان و کویر سمنان و کرمان به عنوان مناطق کشاورزی.
اشتباهاتی که به مرور زمان با افزایش جمعیت و تغییر اقلیم و خشکسالی های مکرر و افزایش سطح دمای زمین افزایش یافت و ضرورت نیاز به داشتن مطالعات آمایش سرزمینی مدون و جامع و به روز رسانی شده را افزایش داده است.
این نیاز به آب بتدریج برای کشور یک ضرورت اساسی شمرده شد و آب به عنوان یک کالای اساسی واقتصادی و حیاتی برای توسعه و زنده ماندن به شمار رفت و امروز به جایی رسیدیم که داشتن نقشه آمایش تضمین کننده استعداد و توان هر منطقه برای نوع فعالیت اقتصادی خاص آن منطقه محسوب میشود که در راس خود به زندگی ساکنان هرمنطقه و دام و طیور و حیات وحش آن منطقه معنا میدهد.
نقشه آمایشی که به تبدیل به یک سلیقه در سازمان برنامه و بودجه تبدیل شده است ووقتی حرف از آمایش سرزمینی میشود نفوذ در بدنه دولت و حاکمیت تداعی می یابد و مسابقه کندن و گرفتن بودجه از مجلس توسط نمایندگان و آنچه حاصل میشود نه تنها مارا به توسعه نمی رساند بلکه ضررهای اقتصادی هنگفتی به سبب تصمیمات هیئتی و بدون مطالعه وغیراصولی وغیر علمی و بدون توجه به شبکه آبرسانی و زهکشی در پایین دست ساخت و سازهای غلط سدها و پل ها و آبراهه هاو عمرمفید این سازه ها و شرایط اقلیمی آینده آن منطقه به کشور وارد میکنند.
توجه به حساسیت مبرم به آب برای بقای بخش تولید وصنعت و تولید انرژی و بقای عمر دام وطیور باید درتمامی تصمیمات مجلس و به عبارتی صیانت از واژه آب مورد توجه قرارگیرد. البته توجه به واژه نفت نیز درکنار واژه آب در طرح و تبین نگاه آمایشی به سرزمین باید مورد دقت قرارگیرد توجه به نوع و حفاری و استخراج و توجه به میعانات نفتی وگازی و عمر مفید پالایشگاها و افزایش جمعیت و مصرف براساس نوع آب وهوا و فروش و صادرات خارجی و تقدم و تاخر برنامه های توزیع براساس تغییر فصل اهمیت واژه نفت را کمتراز آب نمیکند و خصوصا تک محصولی بودن در بخش صادرات که شاهرگ اساسی اقتصاد بیمار و ضعیف و فراموش شده کشور نیز میباشد.
عدم توجه به استهلاک و فرسودگی و نوع سیستم های خنک کننده ی صنایع که به جای سیستم خنک کننده ی بخار( خشک) هنوز ازسیستم خنک کننده ( تر) استفاده میکنیم و همچنین مسافت انتقال و زمان بر بودن وپرت های ناشی از انتقال و نابودی محیط زیست اطراف و افزایش جمعیت شهرنشین و آلودگی های ثانویه به سبب تراکم صنایع و مصرف مضاعف آب و نبود سیستم های فیلترینگ در صنایع آب مصرفی و صنایع وفاضلاب به جهت تولید و بازیافت آب های درجه دو و درجه سه و هزینه بر بودن وزمان بر بودن سیستم های جایگزین نقشه آمایش سرزمین یک نیاز مبرم دروضعیت فعلی کشور محسوب میشود. و دربخش تولید که آب برایشان یک نیاز مبرم و گلوگاه اساسی برنامه های کشاورزی محسوب میشود تشکیل شرکت های سهامی زراعی راه حل مناسبی میتواند باشد.
و دربخش نفت توسعه منابع تجدید پذیر و البته با توجه به دستیابی به انرژی اتمی درکشور در بخش صنایع ومصارف خانگی میتوانند جایگزین های مناسبی برای سوخت های فسیلی پرهزینه و آلاینده باشند حال یا به صورت موقت تا ترمیم و بازسازی ونوسازی صنایع فعلی یا به صورت دائمی تا شکوفا شدن اقتصادی بر پایه سوخت های تجدید پذیر یا اتمی و یا فسیلی با صنایع جدید آب ونفت دومایع حیاتی واقتصادی درکشور است که چه در بخش خرد اقتصادی وچه دربخش کلان اقتصادی و تصمیمات گسترده مملکتی نیاز به تامین و نگهداری صحیح و مدیریت توزیع مناسب و مصرف بهینه دارند که به عقیده اکثر کارشناسان حوزه اقتصاد آب با افزایش قیمت آب که همین اینک نیز ۱۱ برابر کمتر از قیمت فروش آب شرب درکشورهای مترقی جهان است جمعیت را تشویق به مصرف بهینه و پیدا کردن پرت آب مصرفی وصنعتی و بازیافت آب های مصرفی صنعتی و خانگی کردتا ازاین طریق هم بتوان به تعادل در تولید و مصرف آب رسید و اینکه لزوم مصرف بهینه باتوجه به ساخت وسازهای آینده را گوشزد کرد.
و دربخش اقتصاد نفتی که نیاز داخلی را باید براساس تغییر فصل و میزان ونوع مصرف حامل های انرژی در سرلوحه برنامه های تصمیم سازان مملکتی قراردهد نقشه آمایش سرزمینی کمک میکند تا به واژه نفت دیگر به چشم یک کالای مصرفی ننگریم بلکه یک سرمایه ماندگار برای آیندگان وبین نسلی بدانیم و ارزش این نعمت خدادادی را با جایگزینی سوخت های تجدید پذیر به قیمت ارزان و بر اساس نیاز و احتیاج اقتصاد بیمار به رایگان و نسیه و باقیمت ارزان ندهیم .
داشتن نقشه آمایش سرزمین این امکان را میسر میکند که هراستان و شهر براساس توانایی های اقلیمی و خلاقیتی اقدام تولید و گرفتن سهم مشخص خود ازبودجه باشد و دیگر در مجلس شاهد مبارزات گلادیاتوری نمایندگان نیز برای گرفتن بودجه بیشتر و اشتباهات سرطانی مداوم و دلالی های خصولتی در توسعه نامتوازن نباشیم .
آمایش سرزمین نقشه راهی برای توسعه متوازن .