صفحه اقتصاد تورم جنگ تا جنگ را بررسی کرد:
دفترهای نسیه دوباره باز شدند؛ روایت اقتصادی که درآمد از هزینه عقب ماند
بازگشت دفترهای نسیه به برخی مغازههای محلی را نمیتوان صرفاً یک رفتار سنتی یا بازگشت به شیوههای قدیمی خرید و فروش دانست. این پدیده، یک نشانه اقتصادی است که از تغییر عمیق در رفتار مصرفی خانوارها حکایت دارد. وقتی خرید مواد غذایی، پوشاک، کالاهای بهداشتی و نیازهای اولیه زندگی، به جای پرداخت نقدی، در دفتر مغازه ثبت میشود، در واقع یک مسئله بزرگتر در پشت آن قرار دارد.
بررسی آمارهای نرخ تورم بانک مرکزی در چهار دهه اخیر نشان میدهد اقتصاد ایران بارها دورههای افزایش قیمت را تجربه کرده، اما شرایط امروز از این جهت متفاوت است که تورم از یک متغیر آماری به یک عامل تعیینکننده در تصمیمهای روزمره مردم تبدیل شده است.
در دهه ۶۰، فشار اقتصادی بیشتر تحت تأثیر جنگ، محدودیت منابع و مشکلات تأمین کالا بود، اما در سال ۱۴۰۵، بخش مهمی از فشار از مسیر افزایش مداوم قیمت کالاهای ضروری و کاهش درآمد واقعی خانوارها منتقل میشود.
دفترهای نسیه امروز، در واقع یک شاخص غیررسمی از وضعیت نقدینگی خانوارها هستند؛ شاخصی که در آمارهای رسمی دیده نمیشود، اما در رفتار اقتصادی مردم خود را نشان میدهد.
نسیه از راهکار موقت به بخشی از اقتصاد خانوار تبدیل شد
در اقتصاد سنتی ایران، حساب دفتری میان فروشنده و مشتری همواره وجود داشته است، اما ماهیت آن در سالهای اخیر تغییر کرده است.
در گذشته، نسیه معمولاً برای یک مشکل کوتاهمدت استفاده میشد. تأخیر چند روزه حقوق، یک هزینه درمانی ناگهانی یا یک اتفاق پیشبینینشده، باعث میشد مشتری از فروشنده درخواست مهلت کند.
اما امروز، بخشی از خریدهای نسیه دیگر ناشی از یک اتفاق مقطعی نیست، بلکه به بخشی از مدیریت هزینه ماهانه خانوار تبدیل شده است.
خانوادهای که در ابتدای ماه بخشی از درآمد خود را صرف اجاره مسکن، قبوض، حملونقل و هزینههای ثابت میکند، ممکن است برای تأمین مواد غذایی روزانه، ناچار شود پرداخت را به روزهای آینده منتقل کند.
این تغییر، یک پیام روشن اقتصادی دارد؛ قدرت خرید خانوار کاهش یافته و درآمد جاری توان پوشش کامل هزینههای جاری را ندارد.
از تورم دهه ۶۰ تا تورم ۱۴۰۵؛ چهار دهه فرسایش قدرت خرید
اقتصاد ایران از دهه ۶۰ تاکنون مسیر طولانی از تحولات تورمی را پشت سر گذاشته است.
دهه ۶۰ با شرایط جنگی همراه بود و اقتصاد کشور با کاهش درآمدهای ارزی، محدودیت تولید و دشواری تأمین کالا مواجه شد. در همین دوره، نرخ تورم نیز بالا بود و در سال ۱۳۶۰ به ۲۲.۸ درصد رسید. در سال ۱۳۶۵، تورم ۲۳.۷ درصد ثبت شد و در سالهای ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ نیز به ترتیب ۲۷.۷ درصد و ۲۸.۹ درصد اعلام شد.
اما تفاوت اقتصاد امروز با دهه ۶۰ در نوع فشار اقتصادی است. در آن دوره، مسئله اصلی محدودیت عرضه و شرایط جنگی بود، اما امروز مسئله اصلی کاهش قدرت خرید در برابر افزایش قیمتهاست.
دهه ۸۰ دورهای بود که اقتصاد ایران تورم پایینتری را تجربه کرد. در سال ۱۳۸۰، نرخ تورم ۱۱.۴ درصد بود و در سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۵ نیز تورم در محدوده ۱۰ تا ۱۵ درصد قرار داشت.
اما از دهه ۹۰، مسیر تورم تغییر کرد. سال ۱۳۹۱، تورم ۳۰.۵ درصدی ثبت شد. سال ۱۳۹۲، این رقم به ۳۴.۷ درصد رسید. سال ۱۳۹۷، تورم ۳۱.۲ درصد بود. سال ۱۳۹۸، نرخ تورم به ۴۱.۲ درصد افزایش یافت و سال ۱۳۹۹ با تورم ۴۷.۱ درصدی به پایان رسید.
در دهه ۱۴۰۰ نیز اقتصاد ایران وارد دورهای از تورم بالا شد. تورم سال ۱۴۰۰ برابر ۴۶.۲ درصد بود. سال ۱۴۰۱، رقم ۵۳.۱ درصد ثبت شد. سال ۱۴۰۲، تورم ۴۷.۴ درصدی و سال ۱۴۰۳، تورم ۳۵.۸ درصدی اعلام شد.
آخرین دادههای تورمی نیز نشان میدهد فشار قیمتها همچنان در سطح بالایی قرار دارد. در اردیبهشت ۱۴۰۵، تورم ماهانه ۸.۸ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۳.۹ درصد و تورم سالانه ۵۷.۷ درصد ثبت شد. در خرداد ۱۴۰۵، تورم ماهانه ۵.۹ درصد، تورم نقطهای ۸۸.۶ درصد و تورم سالانه ۶۲ درصد بود. در تیر ۱۴۰۵ نیز تورم ماهانه ۳.۱ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۷.۹ درصد و تورم سالانه ۶۶ درصد اعلام شد.
این روند نشان میدهد افزایش قیمتها دیگر فقط در بازارها دیده نمیشود، بلکه به نحوه تصمیمگیری خانوادهها برای خرید کالاهای ضروری منتقل شده است.
کاهش قدرت خرید خوراکی و کالاهای اولیه
بخش مهمی از فشار تورمی در کالاهایی دیده میشود که امکان حذف آنها از سبد خانوار وجود ندارد. مواد غذایی، پوشاک، شویندهها، محصولات بهداشتی و کالاهای مصرفی خانه، مستقیماً با سطح رفاه خانوار ارتباط دارند.
وقتی قیمت این گروهها افزایش پیدا میکند، خانوار ابتدا کالاهای غیرضروری را حذف میکند، سپس کیفیت خرید را کاهش میدهد و در مرحله بعد، به سمت روشهایی مانند خرید قسطی، قرض گرفتن یا خرید نسیه حرکت میکند.
اقتصاددانان معتقدند تغییر رفتار مصرفی مردم یکی از مهمترین نشانههای اثرگذاری تورم است؛ زیرا پیش از آنکه یک بحران اقتصادی در آمارهای کلان دیده شود، در انتخابهای کوچک روزمره مردم ظاهر میشود.
دفتر نسیه، علامت کاهش درآمد واقعی است
کارشناسان اقتصادی در گفتوگو با صفحه اقتصاد معتقدند گسترش خریدهای نسیه را باید نتیجه مستقیم کاهش درآمد واقعی خانوارها دانست.
به گفته این کارشناسان، افزایش حقوق و دستمزد زمانی میتواند وضعیت معیشتی را بهبود دهد که رشد درآمد از رشد قیمت کالاها عقب نماند.
در شرایطی که تورم برای مدت طولانی بالا باقی میماند، حتی افزایش درآمد اسمی نیز نمیتواند قدرت خرید گذشته را بازگرداند.
کارشناسان تأکید میکنند نسیه شدن خریدهای روزانه یک علامت هشدار است، زیرا نشان میدهد بخشی از خانوارها دیگر تنها با مدیریت هزینه نمیتوانند تعادل مالی ایجاد کنند و ناچار به انتقال هزینه امروز به درآمد آینده شدهاند.
از نگاه کارشناسان، این پدیده علاوه بر خانوارها، بر کسبوکارهای کوچک نیز فشار وارد میکند. مغازهدار زمانی که حساب مشتریان افزایش پیدا میکند، بخشی از سرمایه در گردش خود را از دست میدهد و در شرایط تورمی، تأمین دوباره کالا برای او دشوارتر میشود.
به اعتقاد تحلیلگران اقتصادی، حل این مسئله نیازمند کنترل تورم، افزایش بهرهوری تولید، ثبات بازار ارز و ایجاد شرایطی است که درآمد واقعی خانوار دوباره تقویت شود.
تورم ایران در مقایسه با کشورهای همسایه
بررسی وضعیت ایران در مقایسه با کشورهای منطقه نشان میدهد مسئله اصلی فقط بالا بودن تورم نیست، بلکه طولانی شدن دوره تورم بالا است.
ترکیه در سالهای اخیر یکی از سختترین دورههای تورمی خود را تجربه کرد. افزایش شدید قیمتها، کاهش ارزش پول ملی و فشار بر مصرفکنندگان باعث شد دولت این کشور سیاستهای جدید پولی را برای کنترل تورم اجرا کند. با این حال، تجربه ترکیه نشان میدهد حتی اقتصادهای بزرگ نیز زمانی که تورم مزمن شود، با تغییر رفتار مصرفکنندگان مواجه میشوند.
پاکستان نیز با تورم بالا روبهرو بوده است. افزایش هزینه انرژی، کاهش ارزش پول ملی و مشکلات مالی دولت از عوامل اصلی فشار قیمتی در این کشور بودهاند.
عراق، با وجود درآمدهای نفتی بالا، به دلیل وابستگی شدید به واردات و ضعف تنوع اقتصادی، با افزایش هزینه کالاهای مصرفی مواجه شده است، اما سطح تورم آن در سالهای اخیر پایینتر از ایران بوده است.
در مقابل، عربستان و امارات، به دلیل ثبات نرخ ارز، درآمدهای نفتی قابل توجه، سیاستهای حمایتی و ساختار اقتصادی متفاوت، توانستهاند تورم پایینتری را تجربه کنند.
تفاوت مهم ایران با بسیاری از کشورهای همسایه در این است که تورم در ایران به یک مسئله بلندمدت تبدیل شده و اثر آن از بازار کالاها به رفتار اجتماعی مردم رسیده است.
دفترهای نسیه، صورتحساب پنهان تورم هستند
به طور کلی، دفترهای نسیه امروز فقط چند صفحه ثبت بدهی نیستند. آنها تصویری کوچک از یک مسئله بزرگ اقتصادی هستند؛ فاصلهای که میان درآمد و هزینه زندگی ایجاد شده است.
اقتصاد ایران به دهه ۶۰ بازنگشته، اما تجربه چهار دهه گذشته نشان میدهد فشار اقتصادی همیشه پیش از آنکه در شاخصها دیده شود، در رفتار مردم خود را نشان میدهد.
وقتی خانوادهای خرید روزانه خود را به آینده منتقل میکند، در واقع بخشی از هزینه زندگی امروز را از درآمد فردا تأمین میکند.
بازگشت دفترهای نسیه، یک هشدار اقتصادی است؛ هشداری درباره ضرورت کنترل تورم و تقویت درآمد واقعی خانوارها، پیش از آنکه نشانههای کوچک اقتصادی به بحرانهای بزرگتر تبدیل شوند.
نظر شما