از نگرانی اقتصادی تا بازتعریف مناسب کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس
با گذشت ۱۰ روز از آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که سالها به چتر امنیتی واشنگتن تکیه داشتند، اکنون با پیامدهای مستقیم امنیتی، اقتصادی و انرژی این درگیری روبهرو شدهاند؛ وضعیتی که به گفته تحلیلگران میتواند به بازنگری تدریجی این کشورها در مناسبات راهبردی و امنیتی خود با ایالات متحده منجر شود.
رادیو چین (سی جی تی ان) در تحلیلی نوشته است آتش جنگ جاری در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس که با اقدام نظامی مشترک روز ۲۸ فوریه (۹ اسفند) آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، اگرچه به ظاهر میان سه طرف آمریکا، اسرائیل و ایران است اما همان گونه که ایران و نیز بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران از قبل نسبت آن هشدار داده بودند، ابعاد و تبعات خطرناک امنیتی، اقتصادی، انرژی و ... ناشی از آن دامن تمام منطقه و حتی جهان را گرفته و درصورت طولانی تر شدن این جنگ، باید منتظر تبعات منطقه ای و جهانی بیشتر این جنگ بود.
در این میان، کشورهای عربی ثروتمند و نفت خیز حاشیه خلیج فارس که اغلب از متحدان ایالات متحده محسوب می شوند و برخی آنها نیز در سال های اخیر، تحت فشار واشنگتن اقدام به عادی سازی روابط با اسرائیل کرده اند، خسارات امنیتی و اقتصادی زیادی را از این جنگ متحمل شده اند و بطور طبیعی و غیرقابل اجتناب، خواسته یا ناخواسته، درگیر آتش این جنگ شده اند.
ایران بارها هشدار داده بود که در صورت هرگونه حمله از سوی آمریکا، تمام پایگاه ها، مراکز و منافع آمریکایی درمنطقه جزو اهداف مشروع ایران خواهند بود. با این حال، جمهوری اسلامی همچنین بارها بر حسن همجواری و همسایگی خود با کشورهای منطقه تاکید کرده و اعلام کرده است که هدف قراردادن پایگاه های آمریکایی، هرگز به مفهوم حمله به کشورهای دوست و همسایه نیست. به هرحال یک جنگ تمام عیار از سوی آمریکا و اسرائیل به ایران تحمیل شده و تبعات و ترکش های ریز و درشت این جنگ، جغرافیای وسیعی را تحت تاثیر قرار داده و بیش از همه، موجب نارضایتی و نگرانی عمیق کشورهایی شده که به چتر حمایتی آمریکا دل خوش کرده بودند.
تنگه هرمز به عنوان شاهرگ حیاتی انرژی جهان و راه تنفس اقتصادی و تجاری کشورهای حاشیه خلیج فارس که تا حد بسیار زیادی به صادرات نفت و نیز واردات انبوه مواد غذایی و سایر کالاهای اساسی وابسته اند، به دلیل طبیعت جنگ تقریبا بسته شده و مشکلات و نگرانی زیادی را هم برای ثبات زنجیره تامین انرژی جهان و هم برای اقتصاد و ثبات بازارهای کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ایجاد کرده است.
یک ضرب المثل ایرانی می گوید "در میانه دعوا(جنگ) حلوا خیرات نمی کنند"؛ یعنی این که نباید انتظار داشت وقتی جنگی درمی گیرد، نتایج و موقعیت های شیرین و خوشایند حاصل شود. طبیعت جنگ، ویرانی و ضرر و خسارت است. برخی کشورهای منطقه که به امید دریافت حمایت و کمک امنیتی و دفاعی از جانب آمریکا در شرایط اضطراری و جنگی، بخش هایی از آب و خاک و آسمان خود را در اختیار پایگاه های آمریکایی قرار داده اند، امروز کاملا به این درک رسیده اند که وعده های واشنگتن برای ایجاد سپر دفاعی برای حمایت از آنها نه تنها محقق نشده، بلکه برعکس، امروز ایالات متحده با سیاست های فریبکارانه خود، از آنها به عنوان ابزاری برای محقق کردن اهداف جنگ افروزانه و توسعه طلبانه خود استفاده کرده و قلمروی این کشورها را به میدان جنگ خود علیه ایران تبدیل کرده است. این کشورهای نفت خیز و ثروتمند حالا به خوبی دریافته اند که اتحاد و هم پیمانی آنها با ایالات متحده و عادی سازی روابط آنها با اسرائیل، نه تنها برایشان امنیت و ثبات به ارمغان نیاورده، بلکه از آنها به عنوان یک سپر دفاعی-امنیتی برای حفاظت از امنیت و منافع اسرائیل و تامین خواسته ها و منافع واشنگتن ساخته است.
"جان مرشایمر" استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو نیز به تازگی گفته است گفت در حال حاضر ایران بهصورت روزانه مواضع آمریکا در این کشورها را بمباران میکند و این احتمال وجود دارد که پس از ختم این قائله، این کشورها بهکلی از آمریکا فاصله بگیرند، زیرا در موقعیتی قرار گرفتهاند که نهتنها در خطر سلطه آمریکا و اسرائیل قرار دارند، بلکه حالا میبینند که به دلیل میزبانی از پایگاههای آمریکایی، از سوی ایران هدف گرفته میشوند!
خبرگزاری بلومبرگ آمریکا هم به تازگی در گزارشی نوشته است که بعد از مشاهده تبعات خطرناک این جنگ، ثروتمندان آسیایی به فکر تجدید نظر درباره اقامت و سرمایه گذاری در دُبی افتاده اند. به نوشته این رسانه، آمریکایی، نگرانی از تبعات منطقهای درگیریها باعث شده برخی از این سرمایهگذاران، سرمایهگذاریهای چندمیلیارد دلاری خود در این شهر را کاهش دهند یا درباره انتقال داراییها تصمیمات جدیدی بگیرند.
کشورهای خلیج فارس در تلاشند تا ضمن کاهش وابستگی خود به صادرات نفت، اقتصاد خود را متنوع سازند و سرمایهگذاری و نیروی کار مستعد خارجی جذب کنند اما تهدید جنگ منطقهای، زمینه های سرمایه گذاری و نیز حضور نیروی کار متخصص در این کشور را ا فراری خواهد داد. تا زمانی که آمریکا در منطقه حضور دارد، سیاست های غیرقابل اعتماد، مداخله جویانه و بی ثبات ساز آن باعث خواهد شد که کشورهای این منطقه هرگز نتوانند نسبت به ثبات، توسعه و پیشرفت خود در آینده اطمینان حاصل کنند.
بی بی سی هم در گزارشی نوشت کشورهای خلیج فارس تا حدی تلاش کردند به ایران نشان دهند که از نظر آنها، در این حمله امریکایی-اسرائیلی نقشی نداشتهاند. با این حال، این کشورها به دلیل اینکه شرکای نظامی بلندمدت واشنگتن هستند و خاک آنها میزبان پایگاه های آمریکایی است، بطور غیرقابل اجتناب در این جنگ مجازات میشوند.
شرکت آرامکوی عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، به تازگی اعلام کرده است که اگر جنگ علیه ایران، همچنان حمل و نقل در تنگه هرمز را مختل نگه دارد، «عواقب فاجعهباری» برای بازارهای نفت جهان وجود خواهد داشت. بلومبرگ هم نوشت که عربستان سعودی، عراق، امارات و کویت تولید نفت خود را حدود ۶.۷ میلیون بشکه در روز کاهش دادهاند که تقریباً معادل کاهش ۳۵ درصدی است.
ایران به صراحت اعلام کرده که تنگه هرمز را نبسته است بلکه این اقدام آمریکا است که باعث تنش و ناامنی و ناآرامی در منطقه شده و تنگه هرمز را به محلی خطرناک برای عبور کشتی ها تبدیل کرده است.
در میانه این جنگ، تلاش برخی کشورهای صلح جو از جمله چین برای میانجیگری و کمک به خاموش کردن آتش جنگ قابل توجه است. دولت چین این روزها نماینده ویژه خود را به کشورهای حاشیه خیلج فارس اعزام کرده تا از طریق گفت و گو بتواند، روزنه ای برای کاهش تنش ها بیابد. همزمان، "وانگ یی" وزیر امور خارجه چین نیز تماس ها و رایزنی های فشرده و پرتعدادی با همتایان خود در کشورهای منطقه برقرار کرده و بدین ترتیب، چین ضمن هشدار نسبت به تبعات خطرناک ادامه این جنگ برای سراسر منطقه و جهان، سخت در تلاش است تا از طریق دیپلماسی و نیز با استفاده از حُسن اعتماد کشورهای منطقه به رویکردهای عقلانی پکن، طرف های درگیر را به کاهش تنش تشویق و ترغیب کند.
به هرحال، این جنگ هم مثل هر جنگ دیگر، دیر یا زود به پایان خواهد رسید و درس ها و عبرت های تاریخی خود را برای کشورهای درگیر از جمله کشورهای منطقه خلیج فارس خداهد داشت. شاید بزرگ ترین درسی که کشورهای منطقه از این جنگ خواهند گرفت، تقویت استقلال، عدم وابستگی و اعتماد به قدرت های سلطه جو و توسعه طلب، بازتعریف مناسبات خود با قدرتها بر اساس احترام و منافع متقابل، و شاید مهم تر از همه، تغییر جهت بیش از پیش قطب نمای مناسبات راهبردی آنها از جهان پرفریب غرب به سمت جهان پیشرفته و پررونق شرق باشد.
اگرچه انتظار نمی رود که روند بازتعریف در مناسبات آتی کشورهای عرب خلیج فارس با ایالات متحده در کوتاه مدت رخ دهد، اما رخدادهای کنونی در منطقه، نشانه های روشنی است که حکایت از تغییرات بنیادین در نوع نگاه و تفکر این کشورها برای انتخاب متحدان و شرکای واقعی خود در مناسبات آینده دارد.
نظر شما