ایران؛ غول تولید گاز و رکورددار مصرف! ثروت ملی کجا میرود؟
ایران چهارمین مصرفکننده بزرگ گاز جهان با مصرف ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در سال ۲۰۲۵ شد؛ آماری که در کنار جایگاه سوم کشور در تولید این انرژی، از شکاف قابل تأمل میان ظرفیت تولید و الگوی مصرف حکایت دارد. در شرایط جنگ، محاصره و فشارهای اقتصادی، مصرف گسترده گاز و سهم بالای مصارف داخلی، ضرورت بازنگری در سیاستهای انرژی، مقابله با اتلاف منابع و هدایت این ثروت ملی به سمت تولید و توسعه اقتصادی را بیش از گذشته برجسته میکند.
صفحه اقتصاد - گاز طبیعی یکی از مهمترین منابع راهبردی در اقتصاد جهان است؛ انرژیای که تأمین برق، فعالیت صنایع، گرمایش خانوارها و استمرار بسیاری از زیرساختهای حیاتی به آن وابسته است. از همین رو، میزان تولید و مصرف گاز در کشورها تنها یک شاخص انرژی نیست، بلکه معیاری برای سنجش توان اقتصادی، امنیت انرژی و ظرفیت توسعه صنعتی آنها نیز به شمار میرود.
بر اساس دادههای گزارش آماری سال ۲۰۲۶ مؤسسه انرژی و عملکرد کشورها در سال ۲۰۲۵، ایران با مصرف ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، چهارمین مصرفکننده بزرگ جهان است؛ جایگاهی که پس از آمریکا، روسیه و چین قرار میگیرد.
در این رتبهبندی، آمریکا با ۹۱۳.۴ میلیارد مترمکعب در صدر قرار دارد. روسیه با ۴۸۰ میلیارد مترمکعب رتبه دوم و چین با ۴۴۱.۹ میلیارد مترمکعب رتبه سوم را به خود اختصاص دادهاند.
پس از ایران نیز عربستان سعودی با ۱۳۳.۸ میلیارد مترمکعب، کانادا با ۱۳۲.۳ میلیارد مترمکعب، مکزیک با ۹۹.۷ میلیارد مترمکعب، ژاپن با ۹۰.۴ میلیارد مترمکعب، آلمان با ۷۸.۵ میلیارد مترمکعب و امارات متحده عربی با ۷۰.۶ میلیارد مترمکعب در رتبههای پنجم تا دهم قرار دارند.
مجموع مصرف جهانی گاز طبیعی در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۱۸۶ میلیارد مترمکعب بوده است. بر این اساس، سهم ایران از کل مصرف جهان به حدود ۶.۱ درصد میرسد؛ سهمی قابل توجه که جایگاه ایران را در میان بزرگترین مصرفکنندگان این منبع انرژی تثبیت میکند.
تولید سوم جهان، مصرفی در مقیاس قدرتهای بزرگ
نکته قابل تأمل در آمارهای گازی ایران، همزمانی جایگاه بالای تولید و مصرف است. ایران در سال ۲۰۲۵ با تولید حدود ۲۶۵ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، سومین تولیدکننده بزرگ جهان بوده و حدود ۶.۳ درصد از تولید جهانی را در اختیار داشته است.
در این بخش، آمریکا با تولید حدود ۱۰۷۴ میلیارد مترمکعب و روسیه با ۶۰۹ میلیارد مترمکعب در رتبههای نخست و دوم قرار دارند. چین نیز با تولید حدود ۲۶۴ میلیارد مترمکعب، فاصله بسیار اندکی با ایران دارد.
اما مسئله اصلی، مقایسه میزان تولید و مصرف داخلی است. ایران از حدود ۲۶۵ میلیارد مترمکعب گاز تولیدی، ۲۵۶.۳ میلیارد مترمکعب را در داخل مصرف کرده است. به بیان دیگر، حدود ۹۶.۶ درصد از تولید گاز کشور به مصرف داخلی اختصاص یافته و فاصله میان تولید و مصرف در این محاسبه تنها حدود ۸.۷ میلیارد مترمکعب است.
البته این فاصله را نمیتوان معادل صادرات واقعی گاز دانست؛ چراکه واردات، ذخیرهسازی، تلفات شبکه و سایر ملاحظات عملیاتی نیز در محاسبه تراز گاز کشور نقش دارند. با این حال، این ارقام پرسش مهمی را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد: چرا کشوری با چنین ظرفیت تولیدی، بخش عمده گاز خود را در داخل مصرف میکند و چه میزان از این مصرف به تولید ارزش افزوده و توسعه اقتصادی منجر میشود؟
شکاف در بهرهوری؛ مسئلهای فراتر از میزان مصرف
مقایسه الگوی مصرف ایران با برخی تولیدکنندگان بزرگ جهان نیز قابل تأمل است. بر اساس نسبتهای منتشرشده برای سال ۲۰۲۳، آمریکا حدود ۸۶ درصد و روسیه حدود ۷۷ درصد از تولید گاز خود را در داخل مصرف میکردند؛ درحالیکه این نسبت برای ایران به حدود ۹۸ درصد میرسید.
هرچند این ارقام مربوط به سال ۲۰۲۳ هستند و نمیتوان آنها را مستقیماً با آمار سال ۲۰۲۵ مقایسه کرد، اما تفاوت موجود نشان میدهد که موضوع بهرهوری مصرف و مدیریت تراز گاز در ایران نیازمند توجه جدیتری است.
واقعیت این است که مصرف بالای گاز بهخودیخود نشانه توسعهیافتگی یا قدرت اقتصادی نیست. آنچه اهمیت دارد، میزان بهرهوری از این انرژی و سهمی است که در تولید صنعتی، ایجاد اشتغال، صادرات و افزایش ارزش افزوده اقتصادی ایفا میکند.
اگر بخش قابل توجهی از گاز تولیدی کشور صرف مصارف غیرمولد، تجهیزات فرسوده، ساختمانهای فاقد عایقبندی مناسب و شبکههای دارای اتلاف بالا شود، حتی برخورداری از ذخایر عظیم نیز نمیتواند به معنای بهرهبرداری اقتصادی مطلوب از این سرمایه ملی باشد.
امنیت انرژی در سایه جنگ و محاصره
در شرایطی که کشور با جنگ، فشارهای اقتصادی و محدودیتهای ناشی از محاصره روبهروست، اهمیت مدیریت منابع انرژی ابعاد گستردهتری پیدا میکند.
گاز طبیعی تنها سوخت مورد نیاز خانوارها نیست؛ بلکه استمرار فعالیت نیروگاهها، صنایع، واحدهای تولیدی و بخش مهمی از زیرساختهای کشور به پایداری تأمین آن وابسته است.
در چنین وضعیتی، هرگونه اتلاف و مصرف غیرضروری میتواند فشار مضاعفی بر شبکه گاز وارد کند و دسترسی بخشهای مولد اقتصاد به انرژی را با محدودیت مواجه سازد.
از این منظر، صرفهجویی در مصرف گاز نباید صرفاً به توصیههای عمومی برای کاهش مصرف خانوارها محدود شود. اصلاح الگوی مصرف در ساختمانهای دولتی و تجاری، بهینهسازی تجهیزات گرمایشی، نوسازی صنایع پرمصرف و کاهش هدررفت در شبکه انتقال و توزیع، همگی باید در دستور کار قرار گیرند.
همچنین سیاستگذاری در حوزه مصرف باید بهگونهای باشد که ضمن تأمین نیازهای ضروری مردم، اولویت با بخشهایی قرار گیرد که بیشترین ارزش افزوده، اشتغال و بازده اقتصادی را ایجاد میکنند.
گاز؛ ثروتی که باید به قدرت اقتصادی تبدیل شود
ایران در شمار بزرگترین دارندگان منابع و تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان قرار دارد؛ اما برخورداری از ذخایر عظیم، بهتنهایی تضمینکننده قدرت اقتصادی نیست. ارزش واقعی این سرمایه زمانی آشکار میشود که بتوان آن را به توسعه صنایع پاییندستی، تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، درآمدهای صادراتی و اشتغال پایدار تبدیل کرد.
اصلاح تجهیزات گرمایشی، عایقکاری ساختمانها، توسعه فناوریهای کممصرف، کاهش تلفات شبکه و افزایش بهرهوری صنایع، از جمله اقداماتی است که میتواند بدون ایجاد اختلال در نیازهای ضروری کشور، امکان استفاده اقتصادی مؤثرتر از منابع گازی را فراهم کند.
در نهایت، آمارهای سال ۲۰۲۵ یک واقعیت مهم را نشان میدهند: ایران با وجود قرار گرفتن در رتبه سوم تولیدکنندگان بزرگ گاز جهان، چهارمین مصرفکننده بزرگ این انرژی نیز هست. این جایگاه دو وجه متفاوت از وضعیت انرژی کشور را آشکار میکند؛ از یک سو ظرفیت عظیم تولید و از سوی دیگر چالش جدی مدیریت مصرف.
در شرایط جنگ و محاصره، حفظ این سرمایه راهبردی بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. گاز باید به جای آنکه در مسیر مصرف بیرویه و اتلاف منابع از دست برود، به موتور محرک تولید، صنعت و درآمد ملی تبدیل شود. صرفهجویی، کاهش هدررفت و اولویتبخشی به مصارف مولد، دیگر یک انتخاب ساده نیست؛ ضرورتی راهبردی برای حفظ امنیت انرژی و تقویت قدرت اقتصادی ایران است.