تنگه باب المندب کجاست و چرا برای قدرت های جهانی مهم است؟
تنگه باب المندب در جنوب دریای سرخ قرار دارد و خلیج عدن را به دریای سرخ متصل میکند. از شرق به خاک یمن و از غرب به جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا وصل است.
در میان آبهای گرم و پرتلاطم جنوب دریای سرخ، جایی که قاره آسیا و آفریقا به هم نزدیک میشوند، تنگهای باریک، اما سرنوشتساز قرار دارد که نامش در اخبار جهانی بارها تکرار میشود: باب المندب.
این تنگه کوچک، که به عربی به معنای «دروازه اشکها» یا «دروازه غم» است، نه تنها نقطه اتصال دو اقیانوس بزرگ به شمار میرود، بلکه قلب تپنده اقتصاد انرژی جهان و یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیک خاورمیانه به حساب میآید.
اما دقیقاً کجاست و چرا اینقدر برای قدرتهای بزرگ و اقتصاد جهانی مهم است؟
موقعیت جغرافیایی بابالمندب: پلی میان دو قاره
تنگه باب المندب در جنوب دریای سرخ واقع شده و خلیج عدن را به دریای سرخ متصل میکند. از شرق به خاک یمن و از غرب به جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا محدود است. عرض این تنگه در باریکترین نقطه حدود ۲۶ کیلومتر است و طول آن تقریباً ۷۰ کیلومتر تخمین زده میشود. جزیره پریم یا میون درست در وسط تنگه قرار دارد و آن را به دو کانال اصلی تقسیم میکند: کانال غربی که حدود ۱۶ مایل عرض دارد و عمق آن به ۲۰۰ متر میرسد، مسیر اصلی کشتیهای بینالمللی است؛ و کانال شرقی که باریکتر حدود ۳ کیلومتر و کمعمقتر است و عمدتاً برای تردد محلی و قایقهای کوچک استفاده میشود.
از نظر جغرافیایی، بابالمندب دروازه ورودی به دریای سرخ و در ادامه کانال سوئز است. هر کشتی که از اقیانوس هند بخواهد به مدیترانه برود، ناچار از این تنگه عبور میکند. مختصات دقیق آن حدود ۱۲ درجه و ۳۵ دقیقه شمالی و ۴۳ درجه و ۲۰ دقیقه شرقی است و آبهای آن جریان طبیعی بین دریای سرخ و خلیج عدن را تأمین میکند، زیرا کانال سوئز جریان مستقیمی ندارد.
بابالمندب؛ تاریخچهای کهن با اهمیتی نوین
نام «بابالمندب» از دوران باستان بر جای مانده و احتمالاً به دلیل خطرات طبیعی عبور از آن -طوفانها، جریانهای قوی و صخرههای پنهان- یا حتی جدایی جغرافیایی دو قاره انتخاب شده است.
هزاران سال پیش، بازرگانان مصری، رومی و هندی از این مسیر برای تجارت ادویه، ابریشم و طلا استفاده میکردند. اما اهمیت جهانی آن پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹ میلادی چند برابر شد. از آن زمان، بابالمندب به بخشی از کوتاهترین مسیر دریایی بین آسیا و اروپا تبدیل شد و دور زدن قاره آفریقا را غیرضروری کرد.
در قرن بیستم، با کشف نفت خاورمیانه، این تنگه به یکی از شریانهای اصلی انتقال انرژی جهان بدل شد. امروز، بیشتر نفت صادراتی خلیج فارس که از کانال سوئز یا خط لوله سومد عبور میکند، ناچار از بابالمندب میگذرد.
اهمیت اقتصادی باب المندب: شاهرگ نفت و تجارت جهانی
آمارها نشان میدهد که بابالمندب یکی از سه نقطه گلوگاه مهم تجارت نفت جهان است. پیش از تشدید تنشها در سال ۲۰۲۳، روزانه حدود ۵ تا ۶ میلیون بشکه نفت خام، میعانات و فرآوردههای نفتی از این تنگه عبور میکرد، یعنی حدود ۹ درصد از کل نفت حملشده با تانکر در جهان. این رقم معادل ۱۲ درصد از تجارت دریایی جهانی نفت بود.
علاوه بر نفت، کالاهای خشک مانند غلات، کانتینرها و مواد معدنی و محصولات شیمیایی نیز حجم عظیمی از تردد را تشکیل میدهند. طبق گزارشهای بانک جهانی، حدود ۳۰ درصد نفت و ۴۰ درصد کالاهای خشک جهان از مسیر دریای سرخ و سوئز عبور میکنند. هر اختلال در این تنگه، بلافاصله بر قیمت جهانی نفت، هزینه حملونقل و تورم در اروپا، آسیا و آمریکا اثر میگذارد. برای مثال، وقتی در سالهای اخیر حملات به کشتیها افزایش یافت، بسیاری از شرکتهای کشتیرانی مجبور شدند مسیر خود را دور آفریقا تغییر دهند.
این تغییر مسیر، زمان سفر را ۱۰ تا ۱۴ روز افزایش داد، مصرف سوخت را بالا برد و هزینهها را چند برابر کرد. نتیجه؟ تأخیر در زنجیره تأمین جهانی و ضربه به اقتصادهایی که وابسته به واردات ارزان انرژی هستند.
اهمیت ژئوپلیتیکی و چالشهای امنیتی بابالمندب
امروز بابالمندب نه تنها اقتصادی، بلکه نظامی و سیاسی هم اهمیت حیاتی دارد. کنترل این تنگه به معنای کنترل دسترسی به دریای سرخ و در نتیجه نفوذ بر تجارت اروپا-آسیا است. به همین دلیل، چشم قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای همیشه به آن بوده است.
در سالهای اخیر، تنشها به اوج رسیده. از نوامبر ۲۰۲۳، نیروهای حوثی یمن حملات موشکی و پهپادی به کشتیهای تجاری مرتبط با اسرائیل، آمریکا و انگلیس را آغاز کردند. این حملات باعث شد ترافیک کشتیها در تنگه به شدت کاهش یابد و تا نیمه اول ۲۰۲۵ حجم عبور نفت به کمتر از نصف سال ۲۰۲۳ برسد.
در مارس ۲۰۲۶ نیز، تهدیدهای جدید از سوی ایران مبنی بر احتمال بستن بابالمندب در صورت تشدید درگیریها با آمریکا، بار دیگر زنگ خطر را به صدا درآورد. حوثیها هم اعلام کردهاند که در صورت نیاز، از این تهدید حمایت خواهند کرد. این مسائل نه تنها قیمت نفت را تحت تأثیر قرار داده اشت، بلکه نگرانیهایی درباره امنیت ناوبری آزاد ایجاد کرده است.
چرا بابالمندب همچنان نقطهای حساس باقی خواهد ماند؟
تنگه بابالمندب، با وجود اندازه کوچک اش، نمادی از وابستگی متقابل جهانی است. اختلال در آن نه تنها اقتصاد انرژی را به هم میریزد، بلکه بر امنیت غذایی، قیمت کالاها و حتی ثبات سیاسی کشورهای وابسته به تجارت دریایی اثر میگذارد. در حالی که جهان به سمت انرژیهای تجدیدپذیر حرکت میکند، هنوز سالها طول خواهد کشید تا وابستگی به این مسیرهای سنتی کاهش یابد.
برای ایران، عربستان، مصر، اسرائیل و قدرتهای غربی، کنترل یا حداقل امنیت این تنگه، یک اولویت استراتژیک است. هرگونه تغییر در توازن قدرت در یمن یا شاخ آفریقا، مستقیماً بر بابالمندب اثر میگذارد. در نهایت، بابالمندب بیش از یک تنگه آبی است؛ آن دروازه اشکهایی است که اگر بسته شود، اشکهای اقتصادی و سیاسی را در سراسر جهان جاری خواهد کرد. نظارت دقیق بر تحولات این منطقه، برای هر تحلیلگر و سیاستگذاری که به آینده تجارت جهانی فکر میکند، ضروری است.
نظر شما